Tranh in điêu khắc: tạo dấu chà chì từ một tấm nổi bằng giấy
Một tấm nổi rất thấp cũng có thể mở ra bài tập tranh in điêu khắc thú vị: lấy dấu bằng chì rồi xem những đường trên giấy đến từ đâu. Bài này đề xuất bốn bản thử từ cùng một tấm tám gờ. Chúng giúp tách hướng cấu trúc bên dưới khỏi hướng tay bên trên, trước khi chọn dấu để làm một bố cục nhỏ.
1. Từ một bề mặt nổi đến dấu chì trên giấy
Ta thường nhận ra nhịp bề mặt qua các đường chạy đều, nhưng khi bắt đầu làm tranh, chính tay vẽ cũng tạo ra những vệt có hướng. Nếu mọi đường đều thẳng đứng, rất khó biết phần nào do mẫu bên dưới và phần nào do thao tác. Một tấm đơn giản sẽ giúp đặt câu hỏi ấy rõ hơn: giữ nguyên các gờ, đổi hướng tay, rồi quay tấm trong khi giữ chiều trang.
Hướng dẫn Frottage Activity của Anderson Collection tại Stanford giới thiệu cách phủ giấy lên bề mặt có cấu trúc rồi chà bằng cạnh bút chì hoặc sáp. Ở đây ta dùng dấu chà khô; kỹ thuật này không đại diện cho mọi cách in mực.
Đặt một câu hỏi đủ nhỏ để tự trả lời
Câu hỏi của bài là: khi hai hướng thay đổi độc lập, hệ dấu nào đi theo tấm, hệ dấu nào đi theo tay? Bạn chưa cần tìm một hình đẹp. Trước hết hãy tìm vài đoạn đủ rõ để đối chiếu. Có thể một tờ chỉ hiện được một phần nhịp gờ, hoặc vệt tay lấn át cấu trúc. Những trường hợp ấy vẫn có ích nếu các hướng đã được ghi đúng.
Bài thử gồm bốn tờ riêng, ký hiệu A, B, C, D, và một tờ cuối cho hai vùng hình. Kích thước tấm, cách sắp gờ và bốn điều kiện bên dưới là đề bài tự thiết kế, chưa phải báo cáo kết quả thực nghiệm. Quan hệ song song hay vuông góc có thể xác định trước; độ rõ, độ đậm và bản nào hợp với tranh sẽ do bạn quan sát sau khi làm.
Ảnh tham khảo từ Mô Hình Điêu Khắc cho thấy nhiều nhịp bề mặt cạnh nhau. Hãy mượn câu hỏi về đường và mảng, rồi thực hành trên tấm giấy tự làm. Các vật trong ảnh, tác phẩm và di tích không phải bề mặt để đặt giấy hay chà bút trong bài tập này.
2. Làm một tấm tám gờ thấp đủ đơn giản để đọc dấu
Chuẩn bị một nền bìa phẳng 60 × 60 mm và tám dải cùng loại giấy, mỗi dải rộng 3 mm, dài 48 mm. Dùng kéo phù hợp và keo giấy theo hướng dẫn của sản phẩm. Cắt dải trên một tờ duy nhất giúp tránh lẫn những giấy có bề dày khác nhau. Mỗi gờ chỉ gồm một lớp; đặt các dải cạnh nhau, không chồng đầu hay bồi thêm lớp.
Khi nhìn nền đúng chiều, lấy góc trên trái làm mốc. Đo vị trí mép trái của tám dải lần lượt là 7,5; 13,5; 19,5; 25,5; 31,5; 37,5; 43,5 và 49,5 mm. Mỗi dải chạy dọc từ mức 6 mm đến mức 54 mm tính từ mép trên. Bạn có thể chấm các mốc rất nhỏ trước khi dán, thay vì kẻ đậm cả mạng đường trên nền.
Kiểm khe bên trong trước khi chờ keo khô
Tám dải rộng tổng cộng 24 mm. Giữa chúng có bảy khe, mỗi khe 3 mm, nên toàn bộ cụm rộng 24 + 21 = 45 mm. Phần còn lại của nền là 15 mm, chia thành hai lề 7,5 mm. Không tính thêm một khe thứ tám ở bên ngoài. Nếu dải cuối chạm sát mép bìa, hãy tìm lại khe nào rộng quá trước khi keo cố định vị trí.
Đánh mũi tên và chữ TOP ở mặt sau; thêm một dấu nhỏ trên mép ngoài vùng dự định chà để còn nhận ra hướng khi tấm đặt úp lưng xuống bàn. Chờ keo khô, kiểm các dải đã bám phẳng, rồi đặt toàn bộ nền trên mặt bàn ổn định. Chỗ dán cong hoặc một góc kê cao sẽ làm thay đổi sự đỡ giấy ngay trong một bản thử.
Ảnh khối sáng màu có mảng phẳng và biểu tượng nổi gợi cách bắt đầu từ ít hình lớn. Tấm tám dải có cấu trúc riêng, chưa thêm hoa lá để dễ tìm nguồn từng dấu.
3. Giữ tấm nổi, đổi hướng tay trên hai tờ mới
Chọn bốn tờ cùng loại và cùng mặt giấy, dùng một cây bút chì xuyên suốt. Để dư lề quanh vùng 60 × 60 mm cho tay giữ. Trên mỗi tờ, ghi tên bản và mũi tên trang ở ngoài vùng thử. Mũi tên trang luôn hướng về phía xa người ngồi; nhờ vậy chữ “ngang” và “dọc” có một mốc cố định trong cả buổi làm.
Mặt gờ hướng lên, giấy nhận dấu ở trên, bìa nằm phẳng dưới cùng. Giữ mép giấy ngoài vùng chà. Trên mảnh giấy rời, thử tư thế dùng cạnh chì để đầu bút không cào rách tờ; bỏ mảnh thử này khỏi bộ so sánh.
A đi ngang, B đi dọc trên cùng hướng gờ
Với A, đặt TOP của tấm cùng chiều mũi tên trang. Tám gờ chạy dọc. Cho tay đi ngang trang bằng những lượt nhẹ để phủ vùng thử. Sau khi nhấc tờ, ghi ngay “gờ dọc, tay ngang”. Với B, lấy tờ mới, giữ hướng tấm như cũ nhưng cho tay đi dọc trang. Ghi “gờ dọc, tay dọc”. Không sửa A thành B bằng cách chà đè hướng thứ hai lên cùng tờ.
Hãy dự kiến cách phủ gần tương đương cho hai bản, chẳng hạn đều đi hết vùng một lượt trước khi quyết định có thêm lượt hay không. Ghi điều thực sự đã làm, kể cả lúc phải dừng vì giấy xê. Số lượt gần nhau không có nghĩa lực tay, tốc độ và lượng chì bằng nhau đã được đo. Bài thực hành thủ công này chỉ giúp theo dõi lựa chọn, chưa cô lập hoàn toàn mọi ảnh hưởng.
Đặt A và B cạnh nhau đúng chiều trang. Tìm các vệt lặp đều theo chiều gờ, rồi tìm các vệt dài theo chiều tay. Đừng vẽ bổ sung đường tưởng như bị thiếu. Nếu chỉ nhận ra năm hoặc sáu vùng thay vì đủ tám gờ, ghi số vùng nhận ra và vị trí chưa rõ. Thông tin ấy đáng giữ hơn một bản được tô lại cho khớp dự đoán. Khoanh vị trí cần xem bằng nét ở lề, không vẽ lên dấu đang đọc. Đếm từ cùng một mép tấm sẽ giúp bạn tìm lại vùng đó khi đặt hai tờ cạnh nhau.
4. Quay tấm một phần tư vòng rồi làm hai bản nữa
Để làm C, giữ nguyên chiều tờ mới nhưng quay tấm 90 độ theo chiều kim đồng hồ ngay trên mặt bàn. Mặt gờ vẫn hướng lên. TOP của tấm nay chỉ sang phải, còn mũi tên trang vẫn hướng lên; tám gờ chuyển thành ngang trang. Cho tay đi ngang và ghi “gờ ngang, tay ngang”. Với D, giữ hướng tấm này, thay tờ mới và cho tay đi dọc; ghi “gờ ngang, tay dọc”.
Bốn tên gọi có thể kiểm bằng hai cặp: A và B cùng gờ dọc, C và D cùng gờ ngang; A và C cùng tay ngang, B và D cùng tay dọc. Từ cách bố trí đó, A và D có tay vuông góc với gờ, còn B và C có tay song song với gờ. Đây là những quan hệ hình học chắc chắn, không phải lời dự báo hai tờ cùng nhóm sẽ đậm hoặc rõ như nhau.
So theo cặp thay vì chọn ngay một tờ đẹp nhất
Trước tiên so A với B để xem thay hướng tay đã đi kèm thay đổi nào trong dấu. Tiếp đó so C với D với cùng câu hỏi. Sau cùng so A với C và B với D: hướng tay được giữ trong từng cặp này, nhưng tấm đã quay. Nếu một hệ vệt đổi chiều cùng tấm, đó là điều cần đánh dấu để xem kỹ; nếu vệt khác vẫn theo tay, hãy ghi riêng.
Giữ cả bốn mũi tên trang cùng chiều trong lúc so. Việc xoay từng tờ cho các vệt đều dựng đứng sẽ xóa mất thông tin mà bài đang cần. Bạn có thể ghi nhận “chưa phân biệt được” khi hai hệ dấu trộn lẫn. Hãy chỉ vào một đoạn cụ thể ở gần giữa tờ hoặc sát đầu gờ, thay vì nhận xét chung rằng cả bản trông giống hay khác.
Thứ tự làm cũng đáng ghi: bút có thể mòn dần, tay có thể đổi tư thế. Nếu muốn kiểm lại một cặp, làm hai bản mới và đảo thứ tự thực hiện, vẫn giữ các nhãn điều kiện. Tấm chỉ quay trong mặt bàn nên không có bước úp mặt tiếp xúc để tạo dấu đảo như khi đóng dấu vào đất. Đừng tự lật ảnh chỉ vì bản chà có nguồn từ hình nổi.
5. Đọc vệt chì mà không biến độ đậm thành chiều cao
Ảnh cánh hoa màu hồng có vùng sáng, vùng tối và những chỗ phản chiếu trên mặt cong. Trên bản chà, sắc xám là dấu vật liệu vẽ để lại dưới điều kiện thao tác của bạn. Hai hình ảnh cho những thông tin khác nhau. Không thể nhìn một vùng tối rồi gán ngay cho nó một số milimet bề cao.
Một cách kiểm nhỏ là làm thêm bản A mới, giữ nguyên tấm và cách đặt giấy. Sau lượt phủ ban đầu, chọn một nửa vùng thử để thêm lượt cùng hướng; ghi ranh vùng ấy ở ngoài hình. Nếu hai nửa đổi độ đậm, bạn đã có một trường hợp bề mặt không đổi mà dấu thay đổi. Nếu chưa thấy khác rõ, ghi đúng như vậy thay vì cố tô đến khi có câu trả lời mong muốn.
Ghi cả vùng còn trống và giới hạn nhìn thấy
Vùng trắng giữa những dấu không tự chứng minh phía dưới không có gờ. Có thể giấy bắc qua một đoạn, cạnh bút chưa đi qua đủ, hoặc tờ đã xê. Đó là các khả năng cần kiểm trên tấm đang dùng. Hãy đối chiếu vị trí vùng trắng với cấu trúc thật sau khi nhấc tờ; không chọn một nguyên nhân chắc chắn chỉ từ một khoảng trống.
Để ghi gọn, dành một dòng cho mỗi bản: tên bản; hướng tấm; hướng tay; dấu theo gờ; dấu theo tay; chỗ trượt, rách hoặc chưa rõ. Phần nhận xét nên dùng vị trí cụ thể, như “giữa tờ thấy hai vệt sát nhau” hoặc “đầu bên trái nhạt”. Đây là ví dụ cách ghi, chưa phải kết quả của A, B, C hay D. Điền bằng điều bạn thực sự nhìn được.
Khi chọn một dấu cho tranh, hãy nêu tiêu chí trước: muốn đọc được các dải riêng, muốn nhịp liên tục, hay muốn một mảng mềm có vệt tay. Tờ tối nhất chưa chắc phục vụ mục đích ấy. Một bản ít chì hơn nhưng giữ được khoảng cách giữa các dấu có thể đáng thử, nếu chính bộ mẫu của bạn cho thấy khác biệt đó.
6. Sửa dấu bị chồng bằng một thay đổi có thể theo dõi
Nếu một đường hiện thành hai nét lệch nhau, trước hết kiểm cách giữ giấy. Tờ dịch giữa hai lượt có thể ghi hai vị trí của cùng một gờ. Lấy tờ mới, giữ nguyên tấm và hướng tay, chỉ cải thiện việc giữ mép rồi thử lại. Nếu dấu chồng giảm, ghi thay đổi cùng quan sát; nếu vẫn còn, tiếp tục kiểm mặt tấm thay vì mặc định phải tăng lực.
Khi dấu rõ ở một bên mà mất ở bên kia, nhìn nghiêng tấm trên bàn để tìm chỗ cong, đầu dải bung hoặc vệt keo cộm. Kiểm các dải có cùng một lớp giấy hay không. Nếu cần dán lại hoặc thay dải, hãy chờ khô và ghi rằng mẫu đã được sửa. Các bản trước và sau lúc sửa không còn dùng để kết luận về riêng hướng tay.
Giữ lại bản lỗi để biết mình đã thay điều gì
Nếu cả nền cũng tối dày, thử giảm số lượt trên tờ mới, giữ cách cầm và hướng đi đã chọn. Mục tiêu là xem khoảng giữa những dấu có dễ nhận hơn không. Không bồi thêm một lớp giấy lên gờ nhạt: thao tác ấy đổi cả hình học đang so sánh. Cũng không cần đổi đồng thời bút, giấy và số lượt, vì sau đó khó biết thay đổi nào có ích.
Có thể ký hiệu bản sửa là A2 hoặc D2, đặt cạnh bản gốc tương ứng, kèm một câu nêu đúng yếu tố đã đổi. Bản gốc giữ nguyên, kể cả khi xấu. Khi xem lại, bạn sẽ phân biệt được một vệt biến mất sau khi giữ giấy tốt hơn với một vệt biến mất sau khi thay tấm. Hai chuyện đó dẫn đến những cách làm tiếp khác nhau.
Nếu giấy bị rách, dừng bản ấy và kiểm điểm tiếp xúc, tư thế bút cùng mép dải trước khi làm lại. Một tờ rách không còn tương đương tờ nguyên để so dấu. Sau vài lần thử, nếu nhịp gờ vẫn khó đọc, thu hẹp câu hỏi xuống một đoạn rõ nhất. Việc nhận ra giới hạn của bộ vật liệu hiện có giúp chọn bước tiếp theo cụ thể hơn nhận xét về “tay nghề”.
7. Dùng hai hướng bề mặt để làm một tranh nhỏ
Trên tờ mới, xác định hai vùng vuông 40 × 40 mm đặt cạnh nhau, cách nhau một dải trắng 10 mm. Tổng bề ngang bố cục là 90 mm. Chỉ chấm mốc nhẹ ở ngoài vùng hình. Hai vùng này dành cho cùng tấm tám gờ ở hai hướng, nên khác biệt về nhịp có thể trở thành một quyết định bố cục thay vì chi tiết trang trí ngẫu nhiên.
Đặt tấm 60 mm dưới vùng trái sao cho vùng 40 mm nằm giữa tấm, cách mỗi mép nền 10 mm. TOP của tấm hướng lên trang. Che phần giấy chưa làm bằng giấy rời, giữ mép che khỏi trượt vào vùng hình. Chọn hướng tay dựa trên bản thử phục vụ tiêu chí của bạn. Đường biên nền cần nằm ngoài vùng chà, còn mép giấy che chỉ giới hạn vùng hình, không phải một gờ của mẫu.
Chọn từ những gì đã thấy trên bốn bản thử
Hoàn thành vùng trái rồi dịch tấm sang dưới vùng phải, căn giữa tương tự và quay TOP sang phải. Giữ nguyên chiều toàn tờ. Hướng tay cho vùng này có thể chọn theo C hoặc D, tùy dấu nào phù hợp; không cần tự động giữ tay ngang chỉ vì vùng đầu đã làm như vậy. Bảo vệ vùng vừa chà bằng giấy rời sạch, tránh dán keo lên mặt có chì.
Vùng 40 mm chỉ lấy một phần bề mặt của tấm 60 mm, nên hãy đọc nhịp trong phạm vi đã chọn, đừng yêu cầu nó thể hiện trọn chiều dài mọi gờ. Khi bỏ giấy che, kiểm hai vùng và dải trắng giữa chúng. Nếu hai hướng gờ nhận ra được, xem sự đổi hướng tạo cảm giác ngắt hay nối như thế nào. Nếu chưa rõ, giữ tờ làm bản học và ghi phần còn lẫn với vệt tay.
Hai chi tiết đầu cột có màu thể hiện khác nhau. Bản chà chì không sao lại bảng màu ấy. Khi xem các bề mặt tạo hình trong dự án, hãy chọn nhịp đường mình muốn khai thác.
Kết thúc bằng một câu riêng cho tờ của mình: tôi giữ cấu trúc tám gờ, đổi hướng tấm và chọn hướng tay theo bản thử nào; điều gì đã nhìn rõ, điều gì còn chưa tách được. Bốn bản có nhãn cùng câu trả lời ấy sẽ giúp lần thử sau bắt đầu từ một quan sát có căn cứ.
Bạn muốn trao đổi một ý tưởng bề mặt hoặc phù điêu? Xem trang liên hệ, gọi 0965536866 hoặc gửi thư tới mohinhdieukhac@gmail.com.
Nhận xét
Đăng nhận xét