Phù điêu sen cá: thống nhất cách nhìn trên và dưới mặt nước

Trong một bức phù điêu sen cá, hoa có thể vươn lên, lá có thể nghiêng trên nước, còn cá được nhìn thấy giữa các cuống. Từng hình riêng đều dễ nhận ra, nhưng khi ghép lại, cá đôi khi giống đang bay cạnh hoa hoặc lá giống một chiếc ô dựng sau đàn cá. Nguyên nhân thường nằm ở việc các hình được lấy từ những hướng quan sát khác nhau mà chưa có một cách hiểu chung về mặt nước.

Điều nên quyết định sớm là người xem đang nhìn xuống một khoảng nước trong, nhìn qua một mặt cắt trang trí hay đọc một cảnh ước lệ không tả thực. Mỗi hướng đều có thể tạo thành một tác phẩm có chủ ý. Bài viết tập trung vào cách giữ quy ước ấy xuyên suốt, để vị trí hoa, lá, cuống và cá cùng giải thích một không gian thay vì chỉ đứng cạnh nhau vì cùng một chủ đề.

Chọn cách nhìn vào mặt nước trước khi đặt đàn cá

Hãy bắt đầu bằng một câu mô tả hướng quan sát. Chẳng hạn: người xem nhìn chếch từ trên xuống và thấy cá dưới các lá; hoặc người xem nhìn một lát cắt tượng trưng của đầm sen, với hoa phía trên và cá phía dưới. Hai câu này dẫn đến cách thể hiện thân cá, mặt lá và đường cuống khác nhau. Nếu chưa chọn, bản phác rất dễ lấy hình thuận mắt của mỗi vật rồi tạo ra một cảnh khó giải thích.

Ở cách nhìn chếch xuống nước, phần lưng cá và bề rộng của các lá tham gia rõ vào hình ảnh. Không nhất thiết mọi con cá đều quay cùng góc, nhưng chúng cần thuộc về cùng một khoảng nước. Nếu một con đột nhiên trình bày toàn bộ mặt bên như được treo thẳng trên tường, hãy xem đó có phải chủ ý cách điệu đã được chấp nhận hay chỉ do dùng ảnh tham chiếu khác góc.

Mặt cắt trang trí cho phép kể điều một ảnh chụp không thấy

Với cách nhìn như mặt cắt, có thể thể hiện thân cá ngang bên dưới và hoa vươn ở vùng trên. Đây là một quy ước tạo hình để giới thiệu đồng thời hai phần của cảnh, không phải lời khẳng định rằng một người đứng trên bờ sẽ nhìn thấy đúng như vậy. Chỉ cần người thiết kế và người đặt hiểu cùng cách diễn đạt, việc giản lược sẽ có cơ sở rõ hơn.

Cảnh ước lệ còn có thể bỏ đường mặt nước hoàn toàn, dùng quan hệ giữa lá, cá và khoảng nền để gợi một đầm sen. Khi chọn hướng này, đừng nửa chừng thêm một đường nước tả thực cắt ngang mọi hình chỉ để lấp khoảng trống. Đường mới có thể buộc người xem hiểu lại toàn bộ vị trí của cá. Thay đổi cách nhìn là thay đổi cấu trúc cảnh, dù chỉ thêm một nét.

Phù điêu có sen và cá là hình tham chiếu cho quan hệ giữa các cuống, lá và thân cá; ảnh không dùng để xác nhận vật liệu. Nguồn: mohinhdieukhac.vn.

Xác định vùng trên nước, vùng xuyên qua và vùng dưới nước

Trên bản ý tưởng, có thể đánh dấu ba vùng bằng chú thích ngoài tranh: vùng hoa và phần lá muốn thể hiện ở trên; vùng các cuống đi qua mặt nước; vùng đàn cá hoạt động. Đây là cách tổ chức thông tin để trao đổi, không phải yêu cầu sản phẩm có ba dải ngang tách rời. Ranh giới có thể uốn theo góc nhìn và thậm chí được bỏ khỏi bề mặt cuối cùng.

Vùng xuyên qua đặc biệt quan trọng vì nó nối hai phần của câu chuyện. Một cuống đi từ hoa xuống dưới cần có vị trí gặp mặt nước hợp lý trong cách nhìn đã chọn. Nếu mỗi cuống được gắn một vòng sóng tại một cao độ tùy ý, cảnh có thể trông như nhiều mặt nước xếp bậc. Trước khi trang trí gợn, hãy kiểm các vị trí gặp nhau ấy có thuộc cùng một mặt tưởng tượng hay không.

Trong hướng nhìn chếch từ trên, điểm gặp của các cuống có thể nằm ở những vị trí khác nhau trên ảnh vì có khoảng gần và xa. Vì vậy, không nên ép tất cả thành một hàng ngang. Điều cần thống nhất là cảm giác một mặt nước chạy qua cảnh, chứ không phải đồng nhất tọa độ của mọi vòng gợn. Một bản phác có vài mốc gần xa sẽ giúp trao đổi dễ hơn lời yêu cầu “cho nước đều lại”.

Nếu chọn mặt cắt ước lệ, người xem có thể đọc ranh trên dưới rõ hơn. Khi ấy, nên giữ đàn cá thuộc vùng dưới đã đặt ra và tránh cho một nửa thân cá nhô qua ranh chỉ vì phần đầu đang bị lá che. Nếu thực sự muốn một con vượt nước, đó phải là một hành động mới có tư liệu và bố cục riêng; không nên vô tình tạo ra hành động ấy bằng một chỗ ghép.

Để hướng thân cá giải thích nơi chúng đang bơi

Đàn cá cần một quan hệ với mặt nước trước khi cần thật nhiều vảy. Hãy tạm vẽ mỗi con bằng một khối thân cùng đuôi, rồi xem chúng đang đi ngang, chuyển hướng hay tiến về phía người xem. Nếu cá chính quay nghiêng để lộ hông, các con phụ vẫn có thể có góc khác, nhưng mức thay đổi nên cho cảm giác một chuyển động trong cùng không gian.

Một lỗi dễ gặp là dùng đuôi xòe nhìn thẳng đi với thân nhìn ngang, rồi đưa cả con vào cảnh nhìn từ trên. Đây có thể là một cách điệu, nhưng cần nhất quán với phần còn lại. Người đặt không cần tự sửa giải phẫu; có thể yêu cầu người tạo mẫu chỉ ra trục từ đầu qua thân đến đuôi và giải thích cá đang quay theo hướng nào trong mặt nước đã thống nhất.

Khoảng cá bị lá che cũng cho người xem biết vị trí. Nếu đầu biến mất dưới mép lá rồi đuôi xuất hiện quá gần một cuống ở phía khác, cá có thể trông bị bẻ gập. Cần xem chiều dài dự kiến của cả thân, kể cả phần không hiện. Điểm này khác việc cố làm mọi cá lộ nguyên: một phần khuất có thể rất hữu ích nếu sự tiếp nối còn dễ hiểu.

Khi cá nằm sát một bông hoa, hãy kiểm xem hai hình có vô tình chạm miệng và cánh hay không. Chỗ chạm có thể khiến người xem hiểu cá đang nhảy lên hoặc chạm hoa, dù ý định chỉ là bơi bên dưới. Có thể đổi vị trí hoa trong lớp trên hoặc dời đường cá trong lớp dưới, tùy quy ước đã chọn. Tăng màu khác nhau không giải quyết được một tiếp xúc kể sai hành động.

Cho mặt lá và chiều cao hoa cùng theo một quy ước

Hoa và lá không cần quay về người xem như một dãy hình giới thiệu sản phẩm. Khi cảnh đã chọn hướng nhìn cao, một số lá có thể cho thấy bề mặt rộng; khi dùng mặt cắt trang trí, mép lá và đường cuống có thể đóng vai trò rõ hơn. Hãy xác định lá nào làm mốc cho mặt nước và lá nào chỉ là mảng hình ở phía trên, để chúng không cùng tranh nhiệm vụ.

Độ cao cảm nhận của hoa đến từ quan hệ với nơi cuống gặp nước. Một bông đặt cao trên giấy nhưng có cuống kết thúc trên lá xa chưa chắc đã được đọc là cao hơn bông bên cạnh. Người thiết kế cần giữ được đường liên hệ giữa mỗi bông với lớp không gian của nó. Không cần đưa cuống nào cũng hiện rõ toàn bộ, nhưng phải tránh để chúng bị nối nhầm chỉ vì các đường gần nhau.

Đừng dùng một chiếc lá để che mọi chỗ chưa rõ

Một lá lớn đặt giữa hoa và cá có thể giúp chuyển lớp, song cũng có thể che hết các dấu hiệu giải thích mặt nước. Nếu bỏ chiếc lá ấy ra mà cảnh mới dễ hiểu hơn, nên xem lại kích thước và vai trò của nó. Giữ một khoảng nền để thấy cuống đi qua đôi khi có ích hơn thêm một lớp lá để tạo cảm giác dày dặn.

Ảnh những mảng sen không có cá vẫn hữu ích ở bước này: bạn có thể nhìn riêng quan hệ giữa bông, lá và các cuống mà không bị đàn cá phân tán. Tuy nhiên, khi thêm cá vào một bố cục có sẵn, cần xây lại phần dưới theo quy ước mới. Chèn vài hình cá vào chỗ còn trống của một tranh sen chưa tự tạo ra một cảnh nước thống nhất.

Mảng phù điêu sen dọc hành lang giúp quan sát riêng hướng hoa, mặt lá và cuống; ảnh này không có đàn cá. Nguồn: mohinhdieukhac.vn.

Dùng gợn nước tại đúng chỗ cần giải thích tiếp xúc

Gợn nước có thể được dùng như một dấu hiệu cho nơi vật đi qua bề mặt. Nhưng khi mọi cuống, lá và cá đều có một vòng sóng giống nhau, người xem khó biết vòng nào diễn tả tiếp xúc và vòng nào chỉ là họa tiết. Hãy chọn những điểm thật sự cần lời giải thích bằng hình: nơi một cuống đi qua nước, một mép lá chạm mặt hoặc một chuyển động đã được xác định.

Với cá được thể hiện ở dưới, không nên mặc định đặt một vòng gợn quanh từng thân như thể cả đàn đang xuyên lên mặt. Nếu dùng nét nước chạy ngang phía trước cá để gợi lớp nhìn xuyên, các nét nên phục vụ cùng một quy ước. Một số đoạn có thể được giản lược quanh đầu hoặc đuôi để giữ hình dễ đọc, nhưng cách lược cần có lý do tạo hình, không ngẫu nhiên giữa các con.

Hãy thử bỏ toàn bộ gợn khỏi bản phác rồi thêm lại từng nhóm. Nếu chỉ một vài dấu hiệu đã giúp nhận ra mặt nước, phần còn lại có thể để yên. Nếu phải phủ rất nhiều nét mới làm cảnh giống đầm sen, nguyên nhân có thể nằm ở hướng cá và mặt lá chưa thống nhất. Sửa các hình chính thường hữu ích hơn dùng họa tiết nền để che một vấn đề về không gian.

Nhóm mẫu phù điêu cho decor và dự án thương mại là nguồn tham khảo cách để hình nổi cùng nền tham gia bố cục. Với riêng cảnh sen cá, hãy ghi rõ phần đang lấy làm gợi ý là nhịp nước hoặc mức giản lược. Đừng mặc nhiên nhập cả họa tiết và góc nhìn của một mẫu khác vào cảnh đang phát triển.

Các lá, hoa và khoảng nền trên một mảng sen là ví dụ để cân nhắc nơi cần dấu hiệu mặt nước; đây không phải mẫu sen cá. Nguồn: mohinhdieukhac.vn.

Phân biệt độ nổi của tác phẩm với độ sâu trong cảnh nước

Cá nằm dưới mặt nước trong câu chuyện không có nghĩa mọi phần cá phải thấp hơn mọi phần sen về chiều dày vật lý. Phù điêu dùng nhiều thủ pháp để gợi không gian trong một khoảng nổi giới hạn. Một thân cá ở tiền cảnh có thể cần được diễn đạt rõ hơn chiếc lá xa; điều quan trọng là quan hệ hình, nét che và bề mặt vẫn khiến người xem hiểu đúng vị trí của chúng.

Tuy vậy, nếu một vây cá nhô mạnh và đổ bóng lên cuống được coi là ở trước, mắt có thể nhận được hai thông tin trái nhau. Bản vẽ màu cho thấy một thứ tự, còn mẫu nổi lại đưa ra thứ tự khác. Cần thử vùng giao quan trọng trên mẫu đơn sắc để xem bóng và đường che có đang cùng kể một cảnh hay không. Không nên chờ lớp màu cuối mới tìm cách giải thích lại.

Đừng suy chiều sâu thật từ một ảnh có vùng tối đậm. Đó có thể là bóng, sắc bề mặt hoặc cả hai. Khi cần trao đổi cụ thể, nên yêu cầu góc nghiêng của mẫu thử và xác định phần nào là hình, phần nào là nét trang trí. Các phương án điêu khắc phù điêu theo yêu cầu có thể giúp bắt đầu cuộc trao đổi, còn mức nổi cần phát triển theo chính cảnh sen cá đang chọn.

Một mẫu thử hữu ích nên có ít nhất một chỗ cá đi sau lá, một chỗ cuống gặp vùng nước và một đoạn nền thoáng. Ba quan hệ ấy giúp đánh giá quy ước đã đi từ bản phác sang bề mặt như thế nào. Đây là lựa chọn phần cần quan sát, không phải quy trình chế tác hay thông số kỹ thuật áp dụng chung cho mọi loại vật liệu.

Mảng phù điêu sen và chim cho thấy nhiều lớp hình cùng một nền; chỉ dùng đối chiếu quan hệ che nhau, không gọi chim trong ảnh là cá. Nguồn: mohinhdieukhac.vn.

Sửa một cảnh cá như đang bay bằng cách đổi quy ước ở đâu?

Giả sử một bản thiết kế có ba bông sen trên cao, hai cá nhìn ngang ở giữa và một dải gợn dưới cùng. Người xem có thể hiểu cá đang nằm trên nước, bởi dấu hiệu mặt nước duy nhất lại ở dưới toàn bộ thân. Thêm một dải gợn nữa phía trên cá có nguy cơ biến cảnh thành hai tầng nước. Trước khi sửa, nhóm cần chọn rõ sẽ nhìn xuyên xuống hay dùng một mặt cắt ước lệ.

Nếu chọn mặt cắt, nhóm giữ hoa ở vùng trên, cho các cuống đi qua ranh nước đã thống nhất và tổ chức cá phía dưới. Một chiếc lá ở giữa được đổi vị trí để ranh ấy còn có đoạn đọc được. Không cần kẻ đường nước chạy kín toàn bức; chỉ cần những điểm xuất hiện của nó cùng giải thích một bề mặt, thay vì mỗi chỗ gợi một cao độ riêng.

Nếu chọn nhìn chếch xuống, phương án sửa sẽ khác. Nhóm phải xem lại góc của cá và các mặt lá, đồng thời giảm cảm giác một dải nước nằm ngang như đường chân trời. Đây là thay đổi lớn hơn việc di chuyển hai con cá xuống dưới. Người đặt nên so hai bản đơn giản trước khi phát triển chi tiết, vì cả hai có thể đẹp nhưng đang mời người xem quan sát theo hai cách khác nhau.

Đầu ra có ích là một bản phác kèm câu mô tả hướng nhìn và vài mốc cho vùng trên, qua, dưới nước. Nếu về sau thêm một lá hoặc đổi vị trí cá, hãy kiểm thay đổi ấy bằng cùng quy ước. Khi hoa, lá và cá đã thuộc một cảnh rõ ràng, những nét nhỏ mới có chỗ để làm phong phú tác phẩm mà không phải gánh việc sửa một không gian đang mâu thuẫn.

Trao đổi một cảnh sen cá có cùng cách nhìn

Bạn có thể gửi ảnh tham khảo, câu mô tả cách nhìn mặt nước và bản phác sen cá đến Ứng Dụng Điêu Khắc Việt Nam để trao đổi hướng tạo hình. Nêu rõ phần muốn giữ và phần có thể phát triển lại. Điện thoại: 0965536866. Email: mohinhdieukhac@gmail.com.