Phù điêu phong cảnh: tạo chiều sâu bằng lớp gần, lớp xa
Một bức phù điêu phong cảnh hấp dẫn thường khiến người xem nhận ra đường đi vào cảnh: từ một gốc cây gần, qua mái nhà hoặc mặt nước, rồi đến dãy núi xa. Cảm giác ấy không chỉ đến từ việc làm phần trước thật dày và phần sau thật mỏng. Nó còn phụ thuộc vào cách chồng hình, thay đổi kích thước, tiết chế chi tiết và giữ cho các lớp cảnh liên hệ với nhau.
Khi đặt tranh, điều cần chọn trước là cảnh nào đáng giữ và người xem đang đứng ở đâu trong cảnh ấy. Một bức gợi quê nhà, một góc phố quen và một phong cảnh tưởng tượng có yêu cầu khác nhau về độ chính xác. Phân biệt rõ ngay từ đầu sẽ giúp người đặt tránh yêu cầu vừa sao chép một địa điểm thật, vừa thêm nhiều chi tiết không thể cùng xuất hiện tại đó.
Chọn điểm đứng để nhìn vào phong cảnh
Hãy bắt đầu bằng câu hỏi đơn giản: nếu bước vào khung cảnh này, mình đang đứng trên bờ sông, ở đầu đường hay nhìn từ một sườn cao? Câu trả lời quyết định phần nào gần, phần nào xa và đường chân trời xuất hiện ở đâu. Không cần mô tả bằng thuật ngữ chuyên môn; một ảnh có chú thích vị trí người chụp đã là tư liệu hữu ích để người tạo mẫu hiểu cách nhìn.
Với cảnh gắn với một nơi có thật, nên chọn ảnh chính thay vì ghép tùy ý nhiều ảnh chụp từ các phía. Một ngôi đình trong ảnh nhìn ngang và một cây cầu trong ảnh nhìn từ trên cao có thể khó đặt cạnh nhau một cách thuyết phục. Nếu muốn tổng hợp các dấu mốc tiêu biểu, hãy gọi rõ đó là bố cục gợi nhớ địa điểm. Khi ấy người xem không bị dẫn đến kỳ vọng đây là bản ghi chính xác một góc nhìn thực tế.
Điểm nhìn còn ảnh hưởng đến cảm xúc của bức tranh. Đứng gần một gốc cây rồi nhìn ra khoảng nước tạo cảm giác có chỗ nương tựa ở tiền cảnh. Nhìn từ cao xuống một thung lũng cho thấy nhiều lớp đất và mái nhà hơn. Cảnh nhìn ngang thường làm đường nét núi hoặc mặt đứng kiến trúc rõ hơn. Nên chọn cách nhìn phù hợp câu chuyện thay vì gom ưu điểm của mọi góc vào cùng một hình.
Người đặt có thể viết một câu mô tả bức muốn làm: nhìn từ lối làng ra cánh đồng, với một mái nhà quen ở bên phải. Câu ấy giúp loại bớt đề xuất không liên quan, chẳng hạn thêm thác nước hoặc thuyền chỉ vì thấy đẹp trong mẫu khác. Khi chủ đề có giới hạn, xưởng có điều kiện phát triển chiều sâu và nhịp cảnh, thay vì dành mọi khoảng trống cho một đồ vật mới.
Chia cảnh thành những lớp dễ hiểu
Tài liệu giáo dục của Getty nêu các cách tạo cảm giác không gian trong phong cảnh, trong đó có chồng lấp hình và thay đổi kích thước tương đối. Có thể dùng nguyên tắc này để đọc một bản phác phù điêu: vật gần che một phần vật xa, và những vật cùng loại thường được thể hiện nhỏ dần khi lùi xa. Đây là công cụ để tổ chức hình ảnh, không phải yêu cầu phải có đúng ba dải ngang tách biệt.
Tiền cảnh là phần gần người xem trong cảnh được thể hiện. Nó có thể là bờ đất, một cành cây, chiếc thuyền hoặc một mái hiên. Trung cảnh thường mang nội dung chính như cụm nhà, con đường hay ruộng đồng. Hậu cảnh giúp cảnh có độ mở với núi, cây xa hoặc bầu trời. Một lớp có thể rất mỏng hoặc chiếm ít diện tích nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích khoảng cách.
Khi duyệt phác thảo, thử che màu và chỉ nhìn các mảng sáng tối. Nếu mọi lớp đều đậm, dày và nhiều chi tiết như nhau, cảnh có thể bị dồn lên phía trước. Có thể giảm số nét ở xa, làm rõ nơi một hình đi sau hình khác hoặc mở thêm vùng nền. Không nhất thiết tăng độ nổi cho vật gần mỗi khi cảm giác xa gần chưa tốt; đôi khi vấn đề nằm ở cách các đường bao đang chạm nhau.
Dùng chi tiết để giải thích tỷ lệ
Chú ý những chi tiết nhỏ dùng để cho biết tỷ lệ, chẳng hạn người, cửa, thuyền hoặc thân cây. Một chiếc thuyền ở xa mà lớn ngang ngôi nhà phía trước có thể khiến không gian khó hiểu. Nếu chủ ý là phóng đại để kể chuyện, cần giữ quy tắc rõ ràng. Nếu hướng tới cảnh tự nhiên, hãy đối chiếu các vật cùng loại ở nhiều vị trí để tránh những thay đổi tỷ lệ không có lý do.
Dẫn mắt bằng đường, bờ nước và dãy cây
Một con đường có thể giúp người xem lần theo các lớp cảnh, nhưng không nên đưa vào chỉ để lấp phần giữa. Hãy xem đường xuất phát ở đâu, đi qua gì và khuất sau vật nào. Nếu đường đột ngột kết thúc ở một mảng cây không có dấu hiệu chuyển tiếp, cảnh dễ bị ngắt. Có thể cho đường cong đi sau nhà hoặc hẹp dần rồi chìm vào lớp xa để quan hệ trước sau dễ hiểu hơn.
Bờ nước cũng tạo hướng nhìn mạnh. Hai bờ chạy song song tuyệt đối từ trước ra sau thường cho cảm giác khác với bờ thay đổi độ mở theo khoảng cách. Cần thống nhất đây là cảnh nhìn theo phối cảnh tự nhiên hay một cách trang trí phẳng có chủ ý. Khi quy tắc rõ, cả hai đều có thể sử dụng; điều khó chịu thường xuất hiện khi mỗi phần đi theo một quy tắc mà người đặt không hề lựa chọn.
Dãy cây giúp nối các khoảng cảnh nhưng không nên trở thành một hàng bản sao. Có thể thay đổi nhóm tán, khoảng hở và chiều cao theo cấu trúc đã chọn. Cây gần cần được quan tâm về dáng thân và cách tán mọc, trong khi cây xa có thể chỉ là mảng. Làm mọi cây đều có từng chiếc lá rõ ràng thường khiến phần xa quá bận, đồng thời tiêu tốn sự chú ý mà lẽ ra nên dành cho chủ đề chính.
Hãy kiểm tra hướng của mái nhà, cầu và hàng rào trong cùng một khu vực. Các đường này dễ cho thấy sự thiếu nhất quán hơn những hình tự nhiên. Người đặt không cần tự dựng phối cảnh, nhưng có thể chỉ ra cảm giác: mặt cầu đang nghiêng theo hướng khác với lối đi nối vào nó. Phản hồi theo quan hệ cụ thể giúp người thiết kế sửa cấu trúc, thay vì chỉ làm mềm đường nét ở bề mặt.
Chọn chi tiết tạo bản sắc cho cảnh
Một phong cảnh gợi quê nhà không cần chứa mọi hình ảnh quen thuộc cùng lúc. Mái ngói, lũy tre, ruộng, con trâu, chiếc cầu và bến nước đều có thể phù hợp, nhưng nếu đưa hết vào khung nhỏ, từng phần dễ mất vai trò. Nên chọn vài dấu hiệu thật sự gắn với nơi muốn nhắc đến, rồi quyết định chi tiết nào được nhìn trước và chi tiết nào chỉ xuất hiện khi người xem đến gần.
Với kiến trúc có thật, cần giữ những yếu tố nhận diện đã được xác nhận: hình mái, số nhịp nhìn thấy, cách bố trí cửa hoặc dáng cổng. Không tự đặt niên đại, công năng hay câu chuyện lịch sử cho công trình chỉ từ ảnh. Nếu cần nội dung giới thiệu đi cùng tác phẩm, hãy kiểm tra bằng nguồn đáng tin cậy và tách phần thông tin đó khỏi phần diễn giải nghệ thuật của người thiết kế.
Nhân vật và hoạt động giúp cảnh có đời sống, nhưng cần đúng mức. Một người chèo thuyền, người đi trên đường hoặc nhóm đang trò chuyện có thể cho biết tỷ lệ và nhịp sinh hoạt. Nếu nhân vật quá nhỏ để nhận ra hành động, việc thêm nhiều người chỉ tạo các chấm rối. Có thể chọn ít người hơn với dáng rõ, hoặc bỏ nhân vật để phong cảnh tập trung vào địa hình và ánh sáng.
Cần thống nhất mùa và thời điểm nếu chúng có ảnh hưởng rõ đến câu chuyện. Ruộng đang gặt, cây trụi lá và hoa nở rộ có thể không cùng thuộc một bối cảnh mà người đặt mong muốn. Với cảnh tưởng tượng, sự kết hợp vẫn có thể là lựa chọn nghệ thuật; nên nói rõ từ đầu. Bản mô tả ngắn về mùa, thời tiết và hoạt động sẽ giữ các phần bổ sung sau này cùng đi theo một ý tưởng.
Phối hợp độ nổi với màu sắc
Trên bản mẫu, nên xem riêng hình khối trước khi đánh giá hiệu quả của sơn. Một ngôi nhà không rõ mái và tường có thể tạm trông dễ hiểu khi được tô hai màu khác nhau, nhưng dưới ánh sáng khác các mặt vẫn có thể lẫn. Ngược lại, một hình khối đã rõ đôi khi chỉ cần ít màu. Việc tách hai lượt duyệt giúp xác định nên sửa tạo hình hay sửa cách hoàn thiện bề mặt.
Chiều sâu nên được phân bố theo vai trò của từng lớp. Không cần mọi vật ở tiền cảnh đều nhô ra tối đa; một cành nhỏ đặt gần có thể chỉ cần đường bao rõ. Một ngọn núi xa thường không cần nhiều rãnh sâu nếu chúng tạo bóng mạnh ngang với ngôi nhà chính. Hãy xem toàn bức khi thử đèn, vì một chi tiết đẹp ở ảnh cận có thể làm mất cảm giác khoảng cách trong tổng thể.
Màu có thể hỗ trợ phân lớp thông qua độ đậm nhạt và sự giảm tương phản ở xa. Tuy nhiên, không nên biến gợi ý này thành công thức tô mọi vật xa thành cùng một màu xanh. Tùy thời tiết, chủ đề và hướng nghệ thuật, bảng màu có thể khác. Điều cần kiểm tra là màu đang giúp người xem hiểu cấu trúc hay khiến các lớp vốn rõ bị hòa vào một mảng khó đọc.
Với tác phẩm đơn sắc hoặc giả chất liệu, độ bóng và bóng đổ càng cần được xem kỹ. Hãy hỏi rõ tên vật liệu, lớp hoàn thiện và mẫu thử đại diện. Một ảnh trông như đá không đủ để kết luận đó là đá tự nhiên. Có thể xem các ví dụ tạo hình composite để tham khảo hướng tạo hình, nhưng mọi đặc tính sử dụng cần được xác nhận cho phương án thực tế thay vì suy ra từ màu sắc của ảnh.
Thử phong cảnh trong khung và tại chỗ đặt
Tỷ lệ khung ảnh hưởng trực tiếp đến câu chuyện. Khung ngang dài cho phép một dòng sông hoặc dãy nhà trải rộng; khung đứng phù hợp một khoảng cảnh có chuyển động lên cao. Nếu lấy một bản ngang rồi cắt hẹp để vừa ô tường đứng, có thể làm mất đường dẫn mắt hoặc cắt vào nhân vật chính. Cần bố cục lại theo khung mới, không chỉ thu nhỏ hoặc kéo giãn toàn bộ hình.
Khi có viền, hãy kiểm tra những hình đi gần mép. Một cành cây vừa chạm viền có thể tạo cảm giác bị kẹt; một mái nhà bị cắt không chủ ý có thể trông như thiếu phần. Cắt hình vẫn là cách bố cục bình thường, nhưng cần cho người xem hiểu đó là cảnh tiếp tục ra ngoài khung. Nên xem vài phương án mép cắt trước khi tạo những chi tiết khó thay đổi.
Ví dụ giả định, gia chủ muốn một cảnh bến sông ở vách cạnh bàn ăn. Bản đầu có thuyền lớn phía trước và ba ngôi nhà ở xa. Khi dán bản in tại chỗ, thuyền bị lưng ghế che gần hết, trong khi những mái nhà còn lại quá nhỏ để đọc. Có thể chuyển điểm chính lên vùng nhìn thấy hoặc thay đổi tỷ lệ khung. Việc này hữu ích hơn tăng thêm chi tiết trên thuyền rồi hy vọng người xem sẽ chú ý.
Cũng cần xem bức tranh từ lối bước vào, từ vị trí ngồi và khi đi ngang. Một phong cảnh có nhiều lớp cần khoảng nhìn đủ để người xem hiểu toàn cảnh trước khi xem chi tiết. Bố trí ánh sáng phải phù hợp không gian, đồng thời không gây chói ở vị trí sử dụng. Nếu dự định gắn ở ngoài trời hoặc vị trí cao, cần để người có chuyên môn đánh giá cấu tạo cùng phương án lắp đặt riêng.
Nếu chọn hướng giản lược, có thể chỉ giữ đường núi, nhịp bờ nước hoặc những mảng cây lớn. Cần thống nhất người xem còn phải nhận ra địa điểm hay chỉ cảm nhận một cảnh quan. Hình minh họa các đường nổi trừu tượng trong bài được dùng để đối chiếu mức lược bỏ chi tiết: khi nhà, cây và mặt nước không còn được tả rõ, vai trò dẫn mắt chuyển sang đường cong, khoảng cách giữa các dải và bóng trên nền. Đây là một lựa chọn ngôn ngữ tạo hình riêng, cần được duyệt từ bản phác.
Duyệt phong cảnh theo từng lớp
Một quy trình nhận xét gọn có thể bắt đầu bằng câu chuyện và góc nhìn, sau đó đến quan hệ gần xa, cuối cùng mới xét chi tiết và màu. Ở lượt đầu, hãy hỏi người chưa đọc đề bài xem họ thấy cảnh gì và nhìn vào đâu trước. Câu trả lời giúp nhận ra chủ đề đã rõ hay chưa. Không nên lấy số lượng chi tiết làm thước đo duy nhất cho chất lượng của bản mẫu.
Ở lượt tiếp theo, chọn những chỗ chồng lấp quan trọng để kiểm tra: cây trước nhà, cầu qua nước, mái sau tán lá. Mỗi quan hệ cần dễ hiểu. Khi một phần chưa rõ, ghi vị trí cùng điều cần đạt, chẳng hạn muốn thấy chân cầu đi xuống bờ hoặc cần tách mái nhà khỏi dãy núi. Những yêu cầu này dẫn đến sửa chữa cụ thể hơn câu nhận xét chung rằng bức tranh còn thiếu chiều sâu.
Sau khi hoàn thiện, việc chăm sóc cần theo hướng dẫn của vật liệu và bề mặt đã chọn. Cảnh nhiều cây, mái và khe nhỏ có thể cần cách làm sạch phù hợp với từng vùng; không dùng vật cứng hoặc hóa chất theo suy đoán. Nên lưu mẫu đã duyệt và ảnh toàn bức để có căn cứ khi cần kiểm tra sự thay đổi. Những vấn đề về gắn giữ phải được xử lý bởi đơn vị phù hợp.
Trang decor và trang trí sự kiện có thể là nơi tham khảo khi cần đặt phong cảnh trong một phương án trang trí rộng hơn. Dù chọn cảnh thật hay cảnh gợi nhớ, nên giữ một điểm nhìn, một chủ đề và vài chi tiết có lý do. Khi các lớp cảnh được sắp xếp rõ, người xem có thể khám phá bức tranh dần dần mà vẫn hiểu tổng thể ngay từ lần nhìn đầu.
Trao đổi phương án phù điêu
Gửi ảnh vị trí, chủ đề mong muốn và kích thước dự kiến để trao đổi phương án phù hợp với Mô Hình Điêu Khắc. Xem thông tin tại website Mô Hình Điêu Khắc, gọi 0965 536 866 hoặc email mohinhdieukhac@gmail.com.
Nhận xét
Đăng nhận xét