Một số tác phẩm điêu khắc làm điểm khởi đầu cho buổi quan sát và trao đổi
Một buổi trò chuyện về một số tác phẩm điêu khắc không cần bắt đầu bằng bài giảng dài hoặc câu hỏi ai hiểu đúng ý tác giả. Với người chưa quen nhìn tượng, một hoạt động so sánh có hướng dẫn có thể tạo điểm vào dễ hơn: nhìn một cặp hình, chọn điều đáng chú ý, chỉ dấu hiệu trong ảnh và thử sửa cách diễn đạt sau khi nghe người khác.
Bài viết đề xuất một buổi quan sát nhỏ dành cho nhóm người xem không chuyên. Các bước dưới đây là gợi ý tổ chức, có thể điều chỉnh theo địa điểm và người tham gia; không phải phương pháp đánh giá năng lực mỹ thuật. Đầu ra mong muốn là mỗi người viết được vài câu rõ về điều mình nhìn thấy, lý do mình hiểu như vậy và điều còn muốn tìm hiểu về tác phẩm.
Chọn một cặp đủ giống để so và đủ khác để hỏi
Nếu chọn hai tác phẩm hoàn toàn không có điểm chung, cuộc trò chuyện dễ biến thành hai lần kể riêng. Nếu chúng quá giống nhau, người mới có thể khó tìm điều để nói. Người hướng dẫn nên chọn một câu hỏi kết nối trước: hai dáng người đang hướng chuyển động ra sao, hai hình gợi thiên nhiên khác nhau ở đâu, hoặc cách các khoảng mở làm người xem chú ý đến phần nào.
Trong bài này, có thể bắt đầu với hình vũ công và người chơi golf để so cách cánh tay cùng thân gợi một hành động. Một cặp khác là khối hình mầm lá và hươu đa sắc, dùng để trao đổi về việc người xem gọi tên hình từ dấu hiệu nào. Đây là lựa chọn cho bài tập, không phải kết luận rằng những tác phẩm ấy được tạo ra để minh họa cùng một nguyên lý.
Chuẩn bị ảnh đủ rõ và trình bày ở kích thước gần nhau để một hình không áp đảo chỉ vì lớn hơn trên màn hình. Nếu có tác phẩm thật, chọn vị trí đứng được phép và không cản người khác. Khi chỉ có ảnh, nói rõ nhóm đang đọc một góc đã được chụp. Phần không nhìn thấy phải được giữ như câu hỏi, không để trí tưởng tượng lấp vào rồi trở thành dữ kiện chung.
Trước buổi trao đổi, người hướng dẫn nên viết một câu về đầu ra. Chẳng hạn, mỗi người sẽ chọn một nhận xét ban đầu rồi bổ sung bằng chứng sau khi so hai hình. Câu này giúp hoạt động có mục đích mà không tạo đáp án sẵn. Không cần yêu cầu ai cũng thích cùng một tác phẩm hoặc dùng đúng một hệ từ ngữ; điều cần là cách nói ngày càng rõ và có căn cứ hơn.
Cho mỗi người một lượt nhìn riêng trước khi trao đổi
Khi vừa đưa ảnh, nên để một khoảng yên lặng cho mọi người tự quan sát. Nếu người hướng dẫn nói trước hình nào đẹp hoặc chỉ ngay một chi tiết, cả nhóm dễ đi theo hướng đó và bỏ mất những điều khác. Có thể mời mỗi người ghi ba dấu hiệu họ nhận ra, bằng từ ngắn hoặc nét phác. Đây là ghi chép làm việc, không cần văn hay hay hình vẽ đẹp.
Lời giao việc có thể rất cụ thể: chọn một đường, một bộ phận và một khoảng trống mà bạn muốn nhắc tới. Nếu người tham gia chưa biết bắt đầu đâu, gợi họ nhìn quanh đường bao rồi trở lại phần giữa. Tránh đưa ngay thuật ngữ và yêu cầu tìm cho đúng. Việc có tên gọi chuyên môn chưa quan trọng bằng việc họ chỉ được mình đang nói đến vị trí nào trong hình.
Sau lượt nhìn riêng, mỗi người chọn một điều để chia sẻ. Có thể đi lần lượt để người nói nhanh không chiếm hết cuộc trò chuyện. Người khác chưa cần phản biện ngay; họ có thể ghi thêm điều mình chưa thấy. Cách tổ chức này giúp bảng ghi chép có nhiều dấu hiệu cụ thể trước khi cả nhóm chuyển sang giải thích cảm giác hoặc câu chuyện.
Đầu ra của bước này là một danh sách quan sát chung, không phải danh sách đặc điểm đúng tuyệt đối của tác phẩm. Nếu ai nói có một bàn tay nhưng ảnh bị khuất, người hướng dẫn có thể ghi cần nhìn rõ hơn. Thừa nhận giới hạn của ảnh giúp nhóm giữ thói quen kiểm tra. Nó cũng cho người tham gia thấy rằng nói chưa chắc không phải thất bại trong một buổi xem nghệ thuật.
Mời người nói chỉ dấu hiệu làm căn cứ
Khi có nhận xét như hình này trông nhẹ hoặc nhân vật có vẻ đang tiến về trước, hãy mời người nói chỉ phần khiến họ nghĩ vậy. Câu hỏi nên có giọng tò mò, không như kiểm tra bài. Họ có thể nói tới hướng cánh tay, khoảng giữa chân, cách thân nghiêng hoặc mảng nền nhìn qua hình. Người hướng dẫn ghi cả nhận xét lẫn dấu hiệu để mối liên hệ không bị mất.
Ở cặp vũ công và golfer, hai người có thể cùng nói có chuyển động nhưng dựa vào những điều khác nhau. Một người nhìn tay, người khác nhìn sự xoay của thân. Thay vì chọn ngay một câu đúng hơn, có thể hỏi mỗi người nếu bỏ dấu hiệu ấy thì cảm giác có thay đổi không. Đây là câu hỏi tưởng tượng về cách đọc hình, không phải yêu cầu sửa tác phẩm hoặc khẳng định ý định của người tạo ra nó.
Nếu người tham gia chỉ nói vì tôi thấy vậy, hãy cho họ thêm thời gian. Có thể mời họ dùng ngón tay chỉ trên bản in hoặc mô tả phần trên, phần dưới trước khi tìm từ. Không cần biến mọi cảm xúc thành lập luận phức tạp. Chỉ một liên hệ nhỏ như tôi thấy khoảng giữa tay và thân nên cảm giác hình mở cũng đã giúp người khác hiểu cách nhìn của họ.
Đầu ra của bước này có thể là một cặp câu: nhận xét và căn cứ. Ví dụ giả định, tôi nghĩ hình đang hướng sang bên vì đường tay đi ra khỏi trục thân. Câu ấy vẫn có thể được sửa sau, nhưng đã cụ thể hơn lời khen chung. Người hướng dẫn nên giữ vài cặp câu khác nhau trên bảng để cả nhóm thấy một tác phẩm có thể gợi nhiều cách đọc được giải thích bằng dấu hiệu nhìn thấy.
Tách mô tả, suy luận và thông tin cần tìm thêm
Sau khi đã có nhận xét, hãy thử phân loại một vài câu. Câu nói có một khoảng mở giữa hai phần là mô tả điều nhìn thấy. Câu cho rằng khoảng mở khiến hình giống đang vươn lên là một cách diễn giải. Câu khẳng định tác giả muốn nói về hy vọng cần nguồn về ý tưởng của tác giả. Ba loại câu đều có chỗ dùng, nhưng không nên được nói với cùng mức chắc chắn.
Người hướng dẫn có thể chọn một câu của chính mình để làm mẫu, thay vì chỉ bắt lỗi người tham gia. Chẳng hạn, từ tôi thấy một khối giống lá chuyển thành tôi đoán tác giả đang nói về sự sinh trưởng là đã đi sang suy luận. Nếu muốn giữ cách hiểu đó, có thể viết nó như cảm nhận cá nhân. Nếu muốn nói về ý định sáng tác, cần tìm hồ sơ hoặc lời giới thiệu có nguồn.
Không cần đọc tiểu sử tác giả ngay để đóng cuộc thảo luận. Có thể giữ một cột câu hỏi dành cho việc tìm hiểu sau: tên tác phẩm là gì, được đặt ở đâu, tác giả giải thích ra sao, ảnh có cho thấy toàn bộ vật thể không? Việc ghi câu hỏi giúp sự tò mò có hướng. Nó cũng ngăn nhóm tự chọn một lời giải thích nghe hợp rồi coi đó là câu chuyện chính thức.
Nếu sử dụng hồ sơ dự án trên website chính thức, hãy đọc đúng phần nguồn công bố sau lượt quan sát. So xem thông tin mới giúp hiểu thêm điều gì và phần cảm nhận nào vẫn là của người xem. Không cần biến sự khác biệt thành đúng sai tuyệt đối. Một trải nghiệm cá nhân có thể tồn tại bên cạnh thông tin dự án, miễn là hai phần được gọi tên rõ.
Đổi vị trí quan sát rồi kiểm tra câu đã viết
Với tác phẩm thật, nếu điều kiện cho phép, mời nhóm chuyển sang một vị trí khác và đọc lại nhận xét ban đầu. Không cần đi một vòng thật dài; chỉ cần một thay đổi đủ để thấy các phần chồng lên nhau khác đi. Nếu dùng ảnh, hãy chuẩn bị thêm góc của cùng tác phẩm và xác nhận đó là cùng vật thể. Không lấy một tác phẩm tương tự làm góc sau rồi để người xem hiểu nhầm.
Câu hỏi có thể là điều nào vẫn đúng, điều nào chỉ đúng ở góc đầu và điều nào bây giờ cần thêm từ. Ví dụ, câu hai phần tách rời có thể đổi thành từ góc này trông như hai phần tách rời nếu ảnh khác cho thấy chúng nối với nhau. Việc thêm giới hạn không làm nhận xét yếu đi. Nó làm câu phù hợp hơn với bằng chứng mà người xem thực sự có.
Khi không có góc khác, có thể dùng giới hạn đó như một phần bài tập. Mời mỗi người viết một câu hỏi họ muốn kiểm tra nếu được đi vòng quanh. Câu hỏi phải gắn với hình, như phần cong phía sau có nối xuống bệ không, thay vì chỉ nói muốn xem thêm. Đầu ra này giúp người tham gia học cách tìm tư liệu có mục đích chứ không chỉ thu thập thật nhiều ảnh.
Không yêu cầu chạm, leo lên hoặc di chuyển tác phẩm để làm bài tập. Hoạt động quan sát cần theo điều kiện của nơi trưng bày và hướng dẫn tại chỗ. Nếu một vị trí không tiếp cận được, hãy ghi phần chưa thấy. Một buổi trao đổi tốt không cần vượt qua giới hạn sử dụng để chứng minh rằng nhóm đã quan sát đủ mọi phía.
So lời giải thích mà không thi tìm một đáp án duy nhất
Đặt hai nhận xét cạnh nhau và hỏi chúng khác nhau ở đâu: người nói chú ý tới bộ phận khác, dùng từ khác hay có giả định khác? Cách hỏi này giúp thảo luận đi vào nội dung. Nếu chỉ hỏi ai đồng ý với người trước, buổi trao đổi dễ thành chọn phe theo sở thích. Một ý kiến có ít người cùng nghĩ vẫn có thể làm rõ một dấu hiệu mà cả nhóm bỏ sót.
Với cặp khối mầm lá và hươu đa sắc, có thể một người gọi tên hình rất nhanh, người khác quan tâm đến cách màu chia bề mặt. Hãy mời họ nói lại nhận xét của nhau bằng lời trung tính trước khi bổ sung ý kiến riêng. Bước nói lại giúp kiểm tra họ đã hiểu đúng người kia chưa, đồng thời tạo một nhịp chậm hơn cho cuộc trao đổi thay vì liên tục đưa thêm kết luận.
Khi có bất đồng, nên quay về dấu hiệu và giới hạn của nguồn. Hai người có thể không cùng cảm giác nhẹ hoặc nặng, nhưng vẫn thống nhất rằng một phần đường bao vươn ra khỏi thân. Người hướng dẫn có thể ghi điểm chung ấy rồi giữ hai cách diễn giải bên cạnh. Không cần ép cả nhóm thành một giọng; điều hữu ích là mỗi người hiểu tại sao người khác nhìn khác mình.
Có thể kết thúc lượt so sánh bằng câu hỏi nhận xét nào khiến bạn muốn nhìn lại ảnh. Đầu ra là một ghi chú về điều mới nhận ra, không phải một phiếu chọn tác phẩm thắng. Nếu ai vẫn giữ nguyên cảm nhận ban đầu nhưng diễn đạt rõ hơn, đó cũng là một kết quả có ích. Hoạt động nhằm làm cách nhìn có thể trao đổi được, không nhằm buộc mọi người thay đổi sở thích.
Viết một nhãn cá nhân ngắn rồi tự sửa
Mỗi người có thể viết một đoạn gồm tên gọi làm việc cho hình, một nhận xét có bằng chứng và một câu hỏi còn mở. Tên gọi làm việc cần được ghi rõ là cách gọi của người tham gia nếu chưa biết tên chính thức. Không nên trình bày nó như tên do tác giả đặt. Đoạn ngắn này gom quá trình quan sát thành một sản phẩm có thể đọc lại, thay vì để buổi trò chuyện kết thúc trong những ý rời.
Trước khi chia sẻ, mời người viết gạch dưới phần mô tả và đánh dấu phần diễn giải. Nếu có câu khẳng định về tác giả hoặc lịch sử, hỏi nguồn nằm ở đâu. Nếu chưa có, có thể chuyển nó thành câu hỏi hoặc ghi rõ đó là cảm nhận riêng. Bước tự sửa giúp người tham gia thấy sự khác nhau giữa viết tự tin và viết quá chắc về điều mình chưa biết.
Sau đó đổi đoạn viết cho một người khác. Người đọc chỉ cần trả lời hai điều: có hình dung được bạn đang nói đến chi tiết nào không, và câu nào khiến họ muốn xem lại tác phẩm? Không cần chấm điểm hay sửa văn phong cho giống nhau. Nếu một câu quá chung, người viết có thể thêm vị trí hoặc dấu hiệu cụ thể. Nếu câu quá dài, chọn một ý chính để giữ.
Người hướng dẫn có thể lưu bản đầu và bản sửa để người tham gia tự so. Điều đáng chú ý không nhất thiết là viết dài hơn, mà là bớt suy đoán, thêm bằng chứng hoặc biết nêu giới hạn của góc nhìn. Không nên hứa một buổi hoạt động sẽ tạo ra khả năng thẩm mỹ nhất định. Giá trị trước mắt là có một cách nói rõ hơn về vật thể đang ở trước mắt.
Khi dùng lại hoạt động với nhóm khác, hãy thay cặp tác phẩm và câu hỏi kết nối theo bối cảnh. Giữ đầu ra nhỏ để mọi người có thể hoàn thành: một quan sát có căn cứ, một nhận xét đã được chỉnh và một điều muốn tìm hiểu thêm. Từ vài hình điêu khắc, cuộc trò chuyện khi ấy có thể mở ra nhiều cách nhìn, trong khi vẫn tôn trọng sự khác biệt giữa điều thấy, điều nghĩ và điều nguồn thật sự xác nhận.
Trao đổi về đề bài của bạn
Bạn có thể gửi ảnh, thông tin đã có và câu hỏi còn thiếu qua trang liên hệ để hỏi phạm vi hỗ trợ phù hợp. Tham khảo thêm tại Mô Hình Điêu Khắc, gọi 096.553.6866 hoặc gửi email mohinhdieukhac@gmail.com.
Nhận xét
Đăng nhận xét