Điêu khắc đương đại: đọc ý tưởng qua vật thể và bối cảnh
Bạn có thể tiếp cận điêu khắc đương đại bằng một câu hỏi rất cụ thể: vật thể này khiến mình chú ý đến điều gì, và chi tiết nào tạo ra cảm nhận ấy? Sau đó, hãy xem kích thước, cách làm, vị trí đặt và thông tin của tác giả. Không cần tìm ngay một ý nghĩa bí mật hoặc đoán đúng tên trường phái. Việc quan sát có căn cứ sẽ giúp cuộc gặp với tác phẩm trở nên rõ hơn, kể cả khi bạn chưa thích nó hoặc chưa hiểu hết những điều đang được đặt ra.
Các hình trong bài được dùng để quan sát hình khối, bề mặt và bối cảnh. Chúng không được gán cho một nghệ sĩ, phong trào hay giai đoạn nghệ thuật cụ thể. Những ví dụ tưởng tượng trong phần hướng dẫn cũng chỉ là bài tập đọc hình, không phải mô tả các tác phẩm đã được thực hiện hoặc dự án của một đơn vị sản xuất.
Hiểu từ đương đại mà không biến nó thành một kiểu dáng
Trong bảng thuật ngữ của MoMA, nghệ thuật đương đại được mô tả là nghệ thuật của hiện tại và quá khứ gần, với khung thời gian mà bảo tàng hiện dùng vào khoảng từ năm 1980 đến nay. MoMA cũng nhấn mạnh sự đa dạng về ý tưởng, vật liệu và phương pháp. Vì vậy, từ này không chỉ một bộ đặc điểm hình thức duy nhất như bề mặt bóng, khối cong hoặc màu sáng. Một tác phẩm có hình người vẫn có thể cần được đọc trong bối cảnh đương đại.
Ở mục nghệ thuật hiện đại, MoMA dùng khung từ những năm 1880 đến những năm 1970. Đây là cách phân kỳ trong một nguồn tham khảo cụ thể, cần được phân biệt với lời nói thường ngày rằng một món đồ trông hiện đại. Khi người đặt mẫu dùng từ hiện đại để chỉ hình gọn hoặc ít chi tiết, họ đang mô tả thẩm mỹ mong muốn. Điều đó chưa tự xác định vị trí lịch sử nghệ thuật của sản phẩm được làm ra.
Cách hiểu này giúp tránh đánh giá bằng một dấu hiệu duy nhất. Một khối rất lạ không đương nhiên có ý tưởng đáng chú ý chỉ vì khó nhận ra vật gì. Ngược lại, một hình quen thuộc vẫn có thể đặt câu hỏi mới qua cách được làm, sử dụng hoặc đặt vào bối cảnh. Khi xem tác phẩm, nên mở rộng điều mình hỏi từ hình giống gì sang vì sao hình ấy xuất hiện ở đây theo cách này.
Mô tả điều thấy được trước khi giải thích
Hãy dành một lượt nhìn chỉ để ghi nhận những điều có thể chỉ ra: vật thể cao hay thấp so với người, đứng riêng hay thành nhóm, có khoảng rỗng hay bề mặt liền, màu thay đổi ở đâu. Các nhận xét này tạo nền cho bước diễn giải. Nếu bắt đầu ngay bằng những từ lớn như cô đơn, tự do hoặc kết nối, bạn có thể bỏ qua chi tiết đang khiến mình nghĩ như vậy và khó trao đổi với người có cảm nhận khác.
Ví dụ, thay vì nói tác phẩm mang cảm giác bất an, hãy thử mô tả một khối nghiêng về phía khoảng trống, với phần chạm nền nhìn khá nhỏ. Sau đó mới nói cấu trúc ấy khiến bạn liên tưởng đến sự chênh vênh. Đây là một cách đọc dựa trên hình ảnh, không phải kết luận kỹ thuật về độ ổn định của vật thể. Phân biệt hai việc giúp bạn giữ cảm nhận cá nhân mà không biến nó thành thông tin chưa được xác minh.
Có thể quay lại cùng vật thể từ vị trí khác nếu không gian cho phép. Một khoảng rỗng nhìn thẳng có thể biến mất khi đi sang bên; hai khối tưởng rời có thể nối nhau ở phía sau. Hãy ghi nhận sự thay đổi ấy trước khi quyết định nó có ý nghĩa gì. Bạn đang học cách tác phẩm xuất hiện theo thời gian quan sát, thay vì chỉ đánh giá một hình ảnh cố định giống như ảnh sản phẩm trên màn hình.
Một nhóm xem cùng nhau có thể bắt đầu bằng câu mỗi người nhìn thấy gì trước. Nếu câu trả lời khác nhau, đó là thông tin hữu ích về cách hình dẫn mắt. Người này chú ý phần rỗng, người khác chú ý dấu tay trên bề mặt. Thay vì lập tức chọn một ý kiến đúng, hãy cùng nhìn lại những phần được nhắc tới. Cuộc trao đổi sẽ cụ thể hơn khi mọi người có thể chỉ vào căn cứ của nhận xét.
Hỏi vật liệu đang góp phần gì vào ý tưởng
Bề mặt có thể gợi cho người xem sự mềm, cứng, quen thuộc hoặc khác thường, nhưng cảm giác nhìn thấy cần được tách khỏi thành phần thực. Một vật trông như đá có thể là vật liệu khác được hoàn thiện hiệu ứng. Nếu điều đó quan trọng với cách hiểu, hãy đọc nhãn hoặc tài liệu của tác giả. Không nên gọi tên chất liệu chỉ từ độ bóng hay màu rồi xây cả phần giải thích lên một nhận định chưa kiểm tra.
Sau khi biết thông tin, hãy hỏi lựa chọn vật liệu làm thay đổi điều gì. Một đồ dùng quen thuộc được phóng lớn bằng vật liệu khác có thể khiến ta chú ý tới hình dáng vốn ít để ý. Một bề mặt giữ dấu quá trình làm có thể mời người xem nghĩ về lao động hoặc cách vật thể hình thành. Những cách đọc ấy cần được đưa ra như gợi ý có căn cứ, không phải quy tắc rằng mọi bề mặt thô đều mang cùng một thông điệp.
Vật liệu cũng có thể được lựa chọn vì yêu cầu thực hiện. Khi đọc thông tin về tạo hình composite, chẳng hạn, bạn đang tìm hiểu một phương án sản xuất và hoàn thiện. Việc dùng phương án đó chưa tự quyết định tác phẩm thuộc phong cách nào hoặc có ý nghĩa gì. Nếu đặt làm, nên hỏi cả lý do nghệ thuật lẫn yêu cầu kỹ thuật, để hai phần được trao đổi rõ thay vì dùng tên vật liệu như lời giải thích cho toàn bộ ý tưởng.
Xem quy mô thay đổi quan hệ với cơ thể người ra sao
Cùng một hình, kích thước khác nhau có thể tạo ra cách tiếp cận khác nhau. Một vật nhỏ khiến bạn muốn tới gần, trong khi một khối lớn buộc bạn nhìn từ xa hoặc đi vòng để thấy toàn bộ. Hãy quan sát nơi mình đang đứng, chiều cao của mắt và phần tác phẩm nằm ngoài tầm nhìn. Những điều đó giúp hiểu quy mô đang tổ chức cuộc gặp giữa người xem với vật thể như thế nào.
Thử một ví dụ giả định: một chiếc ghế được thể hiện nhỏ đến mức đặt trong lòng bàn tay, rồi hình dung cùng hình đó lớn hơn người. Phiên bản nhỏ có thể gợi sự chăm chút hoặc nhu cầu cúi gần; phiên bản lớn có thể làm người xem nghĩ tới sự xa cách hoặc thay đổi vai trò của đồ vật. Đó là những khả năng đọc, không phải ý nghĩa cố định. Điều đáng hỏi là thay đổi kích thước đã làm hành vi và cảm nhận của bạn khác đi ở đâu.
Trong một không gian có nhiều người, quy mô còn ảnh hưởng việc các cơ thể xuất hiện quanh tác phẩm. Người khác có thể che một phần, tạo mốc so hoặc khiến bạn nhận ra khoảng trống ở giữa đủ rộng thế nào. Một ảnh chụp không có người thường thiếu lớp thông tin này. Khi xem tư liệu từ xa, nên tìm cả ảnh toàn cảnh để tránh đánh giá tỷ lệ chỉ qua một ảnh cận được chọn vì hiệu ứng thị giác mạnh.
Quy mô không chỉ đồng nghĩa với kích thước lớn. Số lượng vật thể và khoảng cách giữa chúng cũng tạo cảm giác về toàn bộ. Một hàng những phần nhỏ đặt thưa có thể yêu cầu người xem đi lâu hơn một khối đơn lớn. Hãy hỏi tác phẩm muốn được gặp trong một lượt nhìn hay qua chuỗi bước chân. Câu hỏi ấy đưa bạn từ việc so độ đồ sộ sang cách bố cục sử dụng thời gian và sự chú ý.
Đặt vật thể trở lại nơi nó được nhìn thấy
Một hình đứng trong phòng trắng, ở sân có cây hoặc giữa lối đi đông người sẽ được gặp trong những bối cảnh khác nhau. Cần xem phía sau có gì, ánh sáng thay đổi thế nào và người xem tới từ đâu. Nếu chỉ cắt vật thể ra khỏi nền để đánh giá, bạn có thể bỏ mất một quan hệ mà tác giả hoặc người tổ chức cố ý giữ. Tuy nhiên, cũng không nên mặc nhiên coi mọi chi tiết xung quanh đều là một phần của tác phẩm.
Hãy tìm thông tin về phạm vi sắp đặt. Bệ, âm thanh, ánh sáng hoặc các vật kề bên có thể thuộc tác phẩm, nhưng cũng có thể thuộc cách trưng bày của địa điểm. Khi chưa biết, nên đặt câu hỏi thay vì khẳng định. Việc xác nhận này quan trọng nếu bạn muốn mô tả tác phẩm cho người khác, vì một ý nghĩa được gán cho chiếc bệ có thể sai ngay từ đầu nếu bệ chỉ là thiết bị trưng bày thông thường.
Trong một tình huống tưởng tượng, cùng một nhóm hình chiếc cốc được đặt ngay ngắn trên bàn và sau đó được bố trí cách xa nhau trên sàn. Bạn có thể thử ghi sự khác nhau trong cách nhìn: ở phiên bản đầu chú ý sự lặp lại, ở phiên bản sau chú ý khoảng cách hoặc đường đi giữa các phần. Bài tập không biến mọi cách đặt đồ thành nghệ thuật. Nó giúp bạn nhận ra vì sao vị trí là một yếu tố cần hỏi khi đọc tác phẩm.
Nếu xem một sản phẩm trong ảnh decor trang trí sự kiện, cần biết mục đích của bối cảnh đó có thể là truyền thông hoặc đón khách. Bạn vẫn có thể học cách hình khối tổ chức không gian, nhưng không nên tự gọi nó là tác phẩm đương đại của một nghệ sĩ khi chưa có thông tin. Phân biệt phạm vi giúp việc tham khảo trung thực và tôn trọng cả công việc thiết kế lẫn thực hành nghệ thuật.
Nhận ra vai trò của người xem mà không tự ý chạm vào tác phẩm
Art21 nhấn mạnh vai trò chủ động của khán giả trong quá trình hình thành ý nghĩa: người xem mang theo kinh nghiệm, suy nghĩ và cách diễn giải của mình. Điều này mở ra nhiều khả năng trao đổi, nhưng không có nghĩa mọi suy đoán đều trở thành thông tin về tác giả. Bạn có thể nói hình làm mình nhớ tới một trải nghiệm riêng, đồng thời thừa nhận đó là liên tưởng của mình và còn có những cách đọc khác.
Sự tham gia đôi khi chỉ là quan sát, di chuyển hoặc dành thời gian theo dõi thay đổi. Nếu tác phẩm có phần tương tác, hãy đọc hướng dẫn và hỏi người phụ trách trước khi thực hiện. Không suy từ vẻ ngoài gần gũi hoặc một vật dụng quen thuộc rằng được phép ngồi, cầm hay di chuyển. Cách tôn trọng phạm vi sử dụng giúp người xem tham gia đúng điều được mời gọi, đồng thời bảo vệ trải nghiệm của những người đến sau.
Khi đi cùng người có trải nghiệm khác, bạn có thể hỏi chi tiết nào khiến họ chú ý chứ không yêu cầu họ đưa ra ngay một cách giải thích đầy đủ. Một người nhớ tới đồ dùng gia đình, người khác nghĩ đến quy trình sản xuất. Hai liên tưởng không cần phải triệt tiêu nhau. Điều quan trọng là quay lại hình và thông tin để xem mỗi cách đọc được hỗ trợ đến đâu, thay vì tranh luận chỉ bằng mức độ thích hoặc không thích.
Đọc lời tác giả sau một lượt quan sát riêng
Tên tác phẩm, ngày thực hiện, vật liệu và lời giới thiệu có thể mở ra những câu hỏi mà nhìn bằng mắt chưa đủ để biết. Hãy đọc chúng sau khi đã có một lượt quan sát, rồi quay lại xem điều gì thay đổi. Một thông tin về nơi vật liệu được thu thập, chẳng hạn, có thể làm bạn chú ý đến dấu vết vốn tưởng là ngẫu nhiên. Nhưng chỉ nên sử dụng thông tin có trong nguồn, không tự điền tiểu sử hoặc động cơ cho nghệ sĩ.
Nên phân biệt ba lớp trong ghi chép: điều thấy được, thông tin do nguồn cung cấp và cách hiểu của bản thân. Bạn có thể viết bề mặt có nhiều mảnh ghép, nhãn cho biết chúng đến từ một nhóm vật liệu cụ thể, và mình liên tưởng tới sự tích lũy. Cấu trúc ấy giữ lời nhận xét rõ và có thể kiểm tra. Nếu thiếu nguồn cho lớp thứ hai, hãy để trống hoặc ghi chưa xác nhận, thay vì làm câu chuyện tròn trịa bằng chi tiết tưởng tượng.
Lời giới thiệu không nhất thiết khiến mọi người thích tác phẩm. Bạn có thể hiểu ý định mà vẫn thấy cách thể hiện chưa thuyết phục. Khi đó, thử nói rõ điểm chưa phù hợp: vật liệu chưa làm nổi câu hỏi đã nêu, vị trí đặt khiến một quan hệ khó nhận ra, hoặc trải nghiệm thực khác điều văn bản hứa hẹn. Phê bình cụ thể giúp cuộc trò chuyện có chiều sâu hơn lời khen chung hoặc nhận xét rằng tác phẩm chỉ khó hiểu.
Mang cách đọc ấy vào một buổi xem hoặc buổi đặt làm
Trước khi rời tác phẩm, thử viết một đoạn ngắn gồm điều chú ý nhất, chi tiết hỗ trợ và câu hỏi còn lại. Chẳng hạn, bạn chú ý khoảng rỗng ở giữa vì nó thay đổi khi đi ngang, rồi muốn biết tác giả có chọn vị trí này từ đầu hay không. Một câu hỏi tốt không cần có câu trả lời ngay. Nó giữ sự quan sát tiếp tục hoạt động và giúp lần tìm thông tin sau có mục tiêu rõ.
Nếu đang chuẩn bị đặt làm một vật thể cho không gian của mình, hãy chuyển nhu cầu thành những điều có thể trao đổi: muốn người xem đứng gần hay nhìn từ xa, đi quanh hay chỉ thấy một mặt, chú ý hình hay quá trình làm. Sau đó mới bàn mẫu, vật liệu và giới hạn kỹ thuật. Không cần gắn nhãn đương đại chỉ để làm ý tưởng có vẻ sâu hơn. Sự rõ ràng về trải nghiệm mong muốn sẽ giúp người thiết kế phản hồi thực chất hơn.
Cách tiếp cận hữu ích nhất là đi qua lại giữa vật thể, thông tin và cảm nhận cá nhân. Bạn được phép chưa hiểu, đổi ý sau khi đọc thêm hoặc giữ một câu hỏi chưa giải đáp. Khi mỗi nhận xét có chỗ dựa trong điều đã thấy hoặc nguồn đã kiểm tra, điêu khắc trở thành một cuộc đối thoại cụ thể với hình khối và bối cảnh. Từ đó, việc tìm hiểu nghệ thuật có thể sâu dần mà không cần bắt đầu bằng một câu trả lời lớn.
Nhận xét
Đăng nhận xét