Điêu khắc hiện đại: đọc hình khối, khoảng trống và nhịp chuyển động
Khi nhìn một tác phẩm có những khối cong, lỗ mở hoặc dáng người đã được giản lược, nhiều người gọi ngay đó là điêu khắc hiện đại. Cách gọi này thuận tiện trong trao đổi hằng ngày, nhưng chưa cho biết chúng ta đang nói về lịch sử nghệ thuật hay một diện mạo trang trí. Phân biệt hai cách hiểu sẽ giúp bạn xem tác phẩm kỹ hơn, dùng hình tham khảo chính xác hơn và trao đổi với người thiết kế bằng những điều cụ thể.
Bạn không cần đoán đúng tên trường phái mới có thể cảm nhận một vật thể ba chiều. Có thể bắt đầu bằng việc quan sát dáng, khối đặc, khoảng trống, bề mặt và những thay đổi khi đi quanh nó. Từ đó, hãy hỏi tác phẩm khiến mình chú ý ở đâu và vì sao. Đây cũng là nền tảng hữu ích nếu bạn muốn đưa một tạo hình có ngôn ngữ tiết chế, gợi mở vào không gian riêng.
Hiểu từ hiện đại theo đúng bối cảnh đang nói
Trong ngôn ngữ thiết kế thông thường, “hiện đại” có thể chỉ cảm giác mới, gọn hoặc phù hợp nội thất đang dùng. Trong lịch sử nghệ thuật, từ này gắn với những bối cảnh, thử nghiệm và thay đổi cụ thể. Một vật thể vừa được làm hôm qua không vì thế tự động thuộc nghệ thuật hiện đại theo nghĩa lịch sử. Ngược lại, một tác phẩm đã có từ lâu vẫn có thể khiến người xem hôm nay thấy táo bạo.
MoMA giới thiệu nghệ thuật hiện đại với phạm vi từ những năm 1880 đến những năm 1970, nhấn mạnh sự thử nghiệm của nghệ sĩ trong các bối cảnh khác nhau. Đây là cách trình bày của một bảo tàng, không phải mốc cứng áp dụng cho mọi nền nghệ thuật. Điều cần giữ lại là tinh thần đổi mới có nhiều biểu hiện; không thể nhận diện toàn bộ nghệ thuật hiện đại chỉ qua vẻ tối giản hoặc hình trừu tượng.
Ở mục từ riêng, MoMA dùng nghệ thuật đương đại cho nghệ thuật của hiện tại và quá khứ gần, đồng thời mô tả sự đa dạng về ý tưởng, vật liệu và cách thực hành. Vì vậy, khi đọc hồ sơ tác phẩm, nên dựa vào thông tin tác giả và bối cảnh được cung cấp. Không nên đổi hai thuật ngữ cho nhau chỉ để tiêu đề nghe mới hơn.
Nếu mục đích của bạn là đặt một vật trang trí, có thể nói thẳng điều mình cần: khối liền mạch, ít chi tiết kể chuyện, bề mặt mờ hoặc hình dáng gợi thiên nhiên. Những mô tả này hữu ích hơn câu “làm cho hiện đại”. Khi tham khảo sản phẩm thuộc nhóm tạo hình và mô hình trang trí, hãy tách điều mình thích về diện mạo khỏi nhận định về vị trí lịch sử nghệ thuật của hình đó.
Nhìn quan hệ giữa các khối trước khi tìm tên gọi
Đứng trước một tác phẩm, bạn có thể dành lượt nhìn đầu cho dáng tổng thể. Nó vươn cao, trải ngang, cuộn lại hay nghiêng sang một phía? Phần nào tạo cảm giác nặng, phần nào nhẹ? Đường mắt đi từ chân lên đỉnh có bị ngắt đột ngột không? Những câu hỏi này giúp bạn đọc được cấu trúc thị giác ngay cả khi chưa biết vật thể đang gợi đến người, cây, chuyển động hay một ý tưởng khác.
Hãy thử một tình huống giả định: hai khối bầu dục đặt gần nhau, một đứng và một nghiêng. Nếu khoảng cách rất hẹp, chúng có thể gợi một quan hệ gần gũi hoặc căng thẳng tùy cách mặt cong hướng vào nhau. Nếu cách xa, người xem dễ cảm nhận hai vật độc lập hơn. Đây là diễn giải có thể thử khi quan sát, không phải ý nghĩa cố định mà mọi tác phẩm với hai khối đều mang.
Khi muốn diễn đạt cảm nhận cho người khác, hãy chỉ vào yếu tố đã tạo ra nó. “Tôi thấy dáng này yên” có thể được giải thích bằng phần đáy rộng, trục đứng rõ và ít hướng chuyển động đối nghịch. “Tôi thấy hình này sắp chuyển động” có thể đến từ khối nghiêng và các đường kéo về một phía. Liên hệ cảm giác với chi tiết nhìn thấy giúp cuộc trao đổi đi xa hơn những tính từ khen chê chung chung.
Cũng nên phân biệt cảm giác cân bằng với tính ổn định kỹ thuật. Một tác phẩm có thể cố ý trông chênh vênh nhưng được thiết kế và lắp đặt theo hồ sơ riêng. Ngược lại, dáng bề ngoài chắc chắn không đủ chứng minh vật thể đứng vững. Phân tích ở đây là cách đọc hình khối; quyết định về kết cấu, nền đặt và an toàn cần được người có chuyên môn đánh giá theo sản phẩm thực.
Khoảng trống là phần có thể nhìn và cảm nhận
Nhiều người chỉ chú ý vào phần vật liệu mà bỏ qua lỗ mở, khe giữa hai khối hoặc vùng không khí dưới một đoạn cong. Thực tế khi quan sát, những khoảng này có đường biên riêng. Bạn có thể nhìn chúng như một hình được bao bởi vật thể. Một khe thon và một lỗ tròn rộng tạo nhịp khác nhau; sự thay đổi ấy có thể trở thành điểm khiến bạn muốn đi quanh tác phẩm.
Khoảng trống còn đưa cảnh phía sau vào cách nhìn. Nếu nhìn xuyên qua một vòng mở, bạn có thể thấy tường sáng, tán cây hoặc người đang đi. Khi góc đứng thay đổi, phần nền nằm trong vòng cũng đổi. Vì vậy, ảnh chụp trước nền trơn không thể cho thấy hết trải nghiệm khi vật thể được đặt trong một nơi có nhiều hoạt động. Không gian xung quanh tham gia vào hình ảnh mà người xem thực sự nhận được.
Giả sử bạn muốn đặt một khối cong có lỗ mở gần cửa sổ. Trên bản vẽ, lỗ có thể tạo cảm giác thoáng. Nhưng tại vị trí thật, khung cửa phía sau có thể cắt ngang lỗ và làm hình trở nên rối. Có thể thử xoay vị trí, thay độ cao đặt hoặc chọn một nền ít đường hơn. Đây là bài toán thị giác cần xem từ các điểm thường đứng, không chỉ từ góc đẹp nhất trong bản phối cảnh.
Khi trao đổi thiết kế, hãy yêu cầu thấy cả phần hình và phần rỗng trong các góc quan trọng. Nếu chỉ nhận một mặt nhìn chính diện, bạn chưa biết lỗ mở có bị đóng lại khi nhìn chéo hay không. Một mô hình nhỏ hoặc chuỗi ảnh xoay thường giúp nhận ra vấn đề này. Mục đích là hiểu trải nghiệm của người xem, không phải thêm lỗ hoặc khe chỉ vì chúng tạo cảm giác thời thượng.
Bề mặt và ánh sáng có thể làm thay đổi cách đọc hình
Cùng một dáng cong, bề mặt sáng bóng và bề mặt mờ có thể dẫn mắt theo những cách khác nhau. Vệt phản chiếu mạnh dễ trở thành đường nhấn riêng; vùng mờ thường cho phép chú ý hơn vào chuyển tiếp sáng tối của khối. Tuy nhiên, không thể chọn mức bóng chỉ bằng sở thích trên ảnh. Cần xem điều kiện ánh sáng tại nơi đặt và những gì có khả năng xuất hiện trong phản chiếu.
Ở một không gian nhiều biển hiệu hoặc đèn điểm, vật thể phản chiếu mạnh có thể thu vào nhiều mảng màu nhỏ. Khi đó, đường cong vốn đơn giản lại trông bận rộn. Trong phòng sáng dịu với nền gọn, cùng hiệu ứng ấy có thể được cảm nhận khác. Vì vậy, nên mô tả bối cảnh chiếu sáng cho người thiết kế và xem mẫu hoàn thiện phù hợp, thay vì xem tên màu như thông tin duy nhất cần chốt.
Chất cảm cũng là một lựa chọn có nội dung. Bề mặt để dấu thao tác, bề mặt có nhịp gân hay mặt trơn liên tục đều dẫn tới cách tiếp cận khác nhau. Nếu hình có nhiều góc đổi hướng, thêm vân dày có thể khiến mắt khó theo khối chính. Nếu hình rộng và ít biến đổi, một chất cảm tiết chế có thể tạo điều để khám phá khi nhìn gần. Không có phương án tốt cho mọi vật thể.
Điều cần tránh là suy vật liệu chỉ từ vẻ ngoài. Hình giống đá, kim loại hoặc gỗ trên ảnh có thể được tạo bằng một phương án khác. Khi cần biết cấu tạo để sử dụng, bảo quản hoặc đặt làm, hãy hỏi hồ sơ sản phẩm và mẫu thực tế. Ngôn ngữ tạo hình giải thích cái mắt nhìn thấy; thông tin vật liệu phải đến từ nguồn xác nhận riêng. Hai phần bổ sung cho nhau nhưng không thể thay thế nhau.
Hình gợi mở không buộc người xem phải đoán đúng một đáp án
Trước một vật thể đã lược bỏ nhiều chi tiết, phản ứng thường gặp là hỏi nó giống cái gì. Câu hỏi đó có thể mở đầu cuộc trò chuyện, nhưng không cần trở thành bài kiểm tra. Bạn có thể nhận ra nhịp vươn của cành cây, cảm giác co lại của cơ thể hoặc sự tròn đầy của hạt mà không tìm được một tên gọi duy nhất. Hãy giữ cả những điều quan sát được lẫn phần liên tưởng riêng.
Nếu có văn bản của tác giả hoặc thông tin bảo tàng, nên đọc sau một lượt quan sát rồi quay lại nhìn. Phần giới thiệu có thể bổ sung bối cảnh mà mắt thường không biết. Tuy nhiên, đừng gán lời giải thích đó cho một hình khác chỉ vì có vẻ ngoài tương tự. Hai tác phẩm đều dùng đường xoắn vẫn có thể xuất phát từ các mối quan tâm khác nhau và không mang chung một biểu tượng.
Trong đặt hàng trang trí, mức gợi mở cần phù hợp mục đích. Một cửa hàng muốn khách nhận ra ngay hình sản phẩm sẽ cần giữ nhiều dấu hiệu cụ thể. Một không gian nghỉ ngơi có thể chấp nhận hình không gọi tên ngay, miễn cảm giác và tỷ lệ phù hợp. Trước khi phát triển mẫu, hãy thống nhất người xem cần nhận ra điều gì trong vài giây và điều gì có thể để họ khám phá lâu hơn.
Ví dụ giả định, một hình lấy cảm hứng từ chiếc lá có thể giữ đường sống và mép cuộn, trong khi bỏ gân nhỏ. Nếu bỏ cả dấu hiệu đó rồi chỉ giữ một khối cong, mối liên hệ với chiếc lá sẽ lỏng hơn. Đó không nhất thiết là lỗi; quan trọng là mức độ giản lược có phù hợp ý định đã chọn không. Người thiết kế và người đặt nên cùng nhìn các phương án để xác định điểm dừng.
Chọn vật thể cho không gian bằng trải nghiệm nhìn thực tế
Trước hết hãy xác định người xem gặp tác phẩm như thế nào. Họ đi ngang nhanh, ngồi đối diện lâu hay có thể đi vòng quanh? Một vật thể được chọn nhờ mặt bên đẹp cần có cơ hội cho mặt bên ấy xuất hiện. Nếu vị trí chỉ cho nhìn chính diện, nên kiểm tra dáng ở chính góc đó và tránh trả tiền cho những chi tiết sẽ luôn bị che khuất trong sử dụng.
Tỷ lệ cần được xem cùng đồ vật xung quanh. Một hình nhỏ có thể mất hút giữa tường rộng và nội thất nhiều chi tiết; một hình lớn lại có thể khiến góc phòng vốn thư giãn trở nên căng. Không cần bắt đầu bằng quy tắc tỷ lệ tuyệt đối. Hãy dùng mô phỏng kích thước trong ảnh hiện trạng hoặc đánh dấu phạm vi dự kiến để mọi người hình dung, sau đó để đơn vị chuyên môn xác nhận điều kiện bố trí.
Nền và khoảng nghỉ cũng đáng được dành thời gian. Nếu vật thể có đường biên phức tạp, nền ít chi tiết thường giúp dễ đọc hơn. Nếu chính nền là một phần của ý tưởng, cần phối hợp chủ động để hai phần không tranh nhau. Khi xem nhóm ứng dụng tạo hình trong không gian trang trí, bạn có thể ghi riêng điều thích ở vật thể và điều thích ở cách bố trí, tránh mang toàn bộ bối cảnh tham khảo vào một mặt bằng khác.
Đối với công việc đặt làm, bản mô tả nên có ảnh hiện trạng, góc nhìn chính, điều kiện sáng và cảm giác mong muốn. Thêm một vài hình tham khảo được phép dùng, với chú thích rõ yếu tố muốn học hỏi. Nếu chỉ gửi nhiều ảnh đẹp mà không giải thích, người thực hiện phải tự đoán điểm chung. Bản mô tả tốt giúp phát triển phương án riêng, thay vì ghép các chi tiết nổi bật từ những tác phẩm không liên quan.
Một cách xem tác phẩm chậm hơn và trao đổi rõ hơn
Lần tới gặp một tạo hình khiến bạn chú ý, thử đi theo trình tự đơn giản: nhìn toàn thể, đổi vị trí, quan sát phần rỗng, rồi đến bề mặt. Ghi lại điều thay đổi khi bạn di chuyển. Có thể mặt trước gọn nhưng mặt bên mở ra một đường cong bất ngờ; có thể khoảng trống ban đầu tưởng nhỏ lại chiếm vai trò chính ở góc khác. Việc này giúp mắt làm việc trước khi tìm lời đánh giá.
Sau đó, chọn một cảm nhận và tìm chứng cứ thị giác cho nó. Nếu thấy nhịp nhàng, hãy xem nhịp nằm ở sự lặp của khối, khoảng cách hay đường mép. Nếu thấy khó tiếp cận, thử phân biệt giữa việc thiếu thông tin và việc thật sự không thích trải nghiệm nhìn. Bạn được quyền không thích một tác phẩm, nhưng lời nhận xét cụ thể sẽ giúp hiểu gu của mình hơn nhiều so với phán đoán chung về cả một loại nghệ thuật.
Khi chuyển cảm nhận ấy thành yêu cầu đặt làm, hãy giữ sự chính xác tương tự. Nói muốn hình có đường vươn nhẹ, khối đặc ít chia vụn và khoảng trống nhìn rõ từ lối vào sẽ tạo cơ sở trao đổi tốt. Nếu muốn tham khảo một tác phẩm có tác giả, cần tôn trọng quyền sử dụng và không biến ảnh tham khảo thành yêu cầu sao chép. Có thể học cách quan sát quan hệ hình khối để xây một phương án mới phù hợp mục đích của mình.
Hiểu rõ thuật ngữ giúp tránh nhầm bối cảnh; biết quan sát giúp bạn nhìn tác phẩm sâu hơn. Hai việc này đi cùng nhau nhưng không đòi hỏi người xem phải trở thành nhà nghiên cứu. Chỉ cần bớt vội đặt nhãn, dành thời gian cho những gì thật sự hiện ra trước mắt và diễn đạt điều mình thích bằng chi tiết cụ thể, cuộc trò chuyện về điêu khắc đã trở nên gần gũi và hữu ích hơn.
Trao đổi ý tưởng tạo hình
Bạn có thể gửi hình tham khảo, mục đích sử dụng và vị trí dự kiến đến Mô Hình Điêu Khắc để trao đổi phạm vi thực hiện. Điện thoại: 0965 536 866. Email: mohinhdieukhac@gmail.com.
Nhận xét
Đăng nhận xét