Điêu khắc giấy 3D: dựng ba vòng lá đứng từ dải giấy phẳng

Đặt một dải giấy phẳng lên bàn, đưa hai đầu lại gần nhau rồi dựng phần cong lên: bạn đã có điểm bắt đầu cho một vòng lá. Thêm hai vòng thấp hơn, cả cụm sẽ đổi dáng khi từng chân vòng được xoay. Bài thực hành điêu khắc giấy 3d này đi từ thao tác nhỏ ấy đến một mẫu đứng gồm ba vòng A, B, C, có thể nhìn và so sánh từ nhiều phía.

Đây là bài tập tự đề xuất cho bàn làm việc, với các kích thước khởi đầu mới là gợi ý, chưa qua thử nghiệm thực tế. Hãy kiểm tra một vòng trước khi làm cả cụm. Bốn ảnh trong bài là tư liệu hình khối từ website Mô Hình Điêu Khắc, dùng để quan sát mặt cong, hướng mặt, lỗ mở và màu; chúng không chụp bài tập giấy này hay các bước thực hiện.

Mượn nhịp vươn của mầm lá để bắt đầu mẫu giấy

Nhìn tạo hình mầm lá bên dưới và tìm phần cao nhất. Sau đó lần theo một mảng trắng xuống chân, quan sát nơi nó áp gần mảng xanh rồi mở ra. Chỉ cần ghi ba điều: đỉnh nào vươn cao, mặt cong nào đổi hướng và hai phần nào đứng sát nhau. Cách nhìn này giúp chọn một quan hệ hình dáng cụ thể trước khi cầm kéo.

Ảnh tham khảo nhịp mặt cong của tạo hình mầm lá; bài thực hành dùng dải giấy để phát triển một mẫu khác.

Với giấy, hãy chuyển quan sát đó thành ba vòng dài, mỗi vòng có một chân riêng. Gọi vòng cao là A, vòng vừa là B, vòng thấp là C. Giữ đỉnh cong tròn để dải đi liên tục qua phía trên; tên “vòng lá” ở đây gợi dáng vươn thuôn, không đòi hỏi đầu nhọn giống lá thật. Bạn đang tạo một vật đứng có chiều sâu, nên cần chừa chỗ cho các chân xoay trên đế.

Chuẩn bị đế bìa khoảng 12 × 12 cm và ba dải cùng rộng khoảng 2,5 cm, dài lần lượt 24, 20 và 16 cm. Các số này chỉ giúp bắt đầu một mẫu nhỏ. Giấy mềm hay cứng khác nhau có thể buộc bạn giảm chiều dài hoặc đổi phần chân. Vẽ ba dấu A, B, C nhẹ trên đế, còn vị trí cuối cùng sẽ được quyết định sau khi dựng vòng.

Đặt các dấu lệch nhau một chút để có chỗ thao tác, chưa dán chúng thành một hàng cố định. Nếu xem thêm các dự án tạo hình, hãy tiếp tục tìm quan hệ cao thấp và hướng mở như trên. Mục đích lúc này là lấy một ý tưởng để tự thử, không chép độ dày, kết cấu hay quy mô của vật trong ảnh.

Thử một dải trước khi chọn giấy cho cả cụm

So mặt cong liên tục với một nếp gập giữa

Cắt hai dải thử cùng chiều dài và bề rộng từ loại giấy đang có. Cầm dải thứ nhất ở hai đầu, đưa chúng lại gần nhau từ từ, để phần giữa tự cong. Với dải thứ hai, tạo một nếp gập rõ ở giữa rồi mở ra thành chữ V. Đặt cạnh nhau: một mẫu chuyển hướng liên tục, mẫu kia đổi hướng tập trung ở nếp. Cụm vòng lá sẽ dùng cách thứ nhất cho phần thân.

Khi giữ hai đầu dải cong, quan sát chỗ nào đang lõm hoặc gãy góc. Nới tay rồi uốn lại nhẹ nhàng trên một đoạn dài hơn, tránh bóp đúng một điểm để ép thành đỉnh. Nếu giấy đã có nếp hằn khó bỏ, đổi dải thử sẽ rõ kết quả hơn cố vuốt mãi. Không cần đòi hai bên vòng đối xứng tuyệt đối ngay từ lần uốn đầu.

Đổi từng yếu tố để biết vì sao vòng giữ được dáng

Nếu muốn so hai loại giấy, cắt chúng cùng khổ. Nếu muốn thử bề rộng, giữ nguyên loại giấy và chiều dài. Thay đồng thời cả ba sẽ khiến bạn khó biết điều gì đã giúp vòng đứng. Giấy dày hơn chưa chắc dễ làm hơn: nó có thể giữ dáng nhưng cũng khó uốn gọn tại chân. Hãy chọn theo dải thử thực tế, thay vì dựa riêng vào cảm giác cứng khi cầm tờ giấy.

Sau khi chọn, cắt mép dải tương đối đều và chấm một dấu bút nhỏ trên một mặt để theo dõi hướng giấy. Dùng kéo thủ công phù hợp và keo giấy hoặc băng dính theo hướng dẫn sản phẩm; nhờ người có kinh nghiệm chuẩn bị nếu chưa quen dụng cụ. Bài này không cần nhiệt, dao rọc hay ghim kim loại. Giữ mặt bàn khô để giấy và tai chân không bị mềm do keo hoặc nước thừa.

Khép vòng A và tạo tai chân ở phần nối riêng

Chừa đuôi nối trước khi dựng vòng

Lấy dải A dài khoảng 24 cm. Trên mỗi đầu, đánh dấu đoạn cuối dài 2 cm bằng nét ngang nhẹ. Uốn phần giữa lên thành vòng dài, đưa hai đầu về cùng phía dưới. Áp hai đoạn 2 cm vào nhau, hai đầu cắt ngang bằng nhau, để có một đuôi nối hai lớp. Giữ tạm đuôi bằng ngón tay; phần cong phía trên vẫn được thả theo dáng uốn.

Kiểm tra hai mép dài có đi quanh vòng đều hay bị vặn chéo. Nếu một đầu phải xoắn mới áp được vào đầu kia, mở ra và đặt lại hai đầu. Khi vòng có dáng ổn, dùng một lượng keo phù hợp hoặc mẩu băng dính nhỏ để giữ hai lớp ở đuôi. Tránh kéo băng dính lên thân cong, vì nó sẽ làm việc chỉnh dáng về sau khó hơn.

Chỉ gập phần dưới của đuôi thành tai đế

Trên đuôi nối dài 2 cm, đánh dấu đường gập cách đầu dưới khoảng 1 cm. Giữ phần trên rồi gập riêng 1 cm dưới cùng sang một phía, gần vuông góc với đuôi. Phần gập nằm trên đế là tai chân; khoảng 1 cm phía trên vẫn đứng làm vùng nối ở gốc vòng. Đường gập này ở sát bàn, hoàn toàn tách khỏi đỉnh vòng đang cong phía trên.

Gắn tạm tai xuống dấu A bằng cách có thể tháo chỉnh mà không xé bìa. Nếu dùng keo, chờ nó giữ được mối dán theo hướng dẫn rồi mới buông tay kiểm. Quan sát xem tai có nằm phẳng, gốc có nghiêng và vòng có tự xẹp không. Nếu chưa đứng được, thử dải ngắn hơn hoặc điều chỉnh tai và đế trên một mẫu mới. Chỉ làm B, C sau khi A đủ ổn để xoay chân; kích thước gợi ý không bảo đảm mọi giấy đều đứng được.

Khi thử chân, đặt đế trên mặt bàn phẳng và tránh luồng gió trực tiếp. Nhìn từ bên để phân biệt đế bị cong với vòng tự nghiêng: một tấm bìa vênh có thể khiến tai không áp hết xuống bàn dù dải uốn ổn. Nếu phải thay đế, giữ lại vòng A để thử trên đế phẳng hơn trước khi cắt lại cả bộ. Mẫu chỉ dùng đặt bàn, không dùng làm vật treo hay chịu tải.

Dựng B, C rồi xoay từng mặt phẳng lỗ vòng

Làm B và C bằng cùng cách nối đuôi, gập tai vừa dùng cho A. Đặt cả ba vòng lên đế sao cho các mặt phẳng chứa lỗ vòng ban đầu song song với nhau. Đừng vội dán chết. Có thể chỉnh khoảng cách các chân để tay vẫn chạm được tai của từng vòng mà không phải đè lên thân vòng bên cạnh.

Cần phân biệt hai thứ trước khi xoay. Mặt phẳng lỗ vòng là mặt phẳng tưởng tượng đi qua giữa vòng, chứa khoảng mở mà bạn nhìn xuyên qua. Mặt rộng của dải giấy lại uốn quanh vòng, đổi hướng dọc theo đường cong. Vì vậy, nhìn rõ lỗ không có nghĩa là nhìn thấy mặt giấy rộng nhất. Nhiều đoạn khi ấy có thể chủ yếu lộ cạnh cắt.

Các mảng đứng mở theo nhiều hướng giúp quan sát mặt rộng và cạnh hẹp; ảnh không chụp bài tập giấy.

Chọn vị trí nhìn xuyên lỗ A rõ, đánh dấu phía đó trên đế là P. Chọn Q ở bên cạnh và R nằm giữa P với Q; khi so các lần đặt, giữ cả vị trí lẫn độ cao mắt tương đối giống nhau. Nhìn bản song song từ ba chỗ, ghi vòng nào mở rõ, đoạn nào che vòng khác. Ảnh các mảng đỏ bạc gợi cách tìm mặt rộng và cạnh hẹp, nhưng kết quả trên giấy phải được quan sát riêng.

Giữ A, nhấc hoặc tháo nhẹ tai B rồi xoay cả vòng B quanh vị trí chân trên mặt đế. Gắn tạm lại, quay về P, Q, R để so. Tiếp theo mới xoay C. Không giữ chân rồi vặn phần ngọn: thao tác đó làm xoắn chính dải giấy và đổi bài thử. Trong lượt này, giữ nguyên chiều dài, bề rộng và màu để sự khác nhau chủ yếu đến từ hướng của từng vòng.

Giữ khoảng rỗng bằng cách tìm đúng nguyên nhân bị che

Ở P, chỉ tay vào lỗ của A rồi chỉ vào khoảng hở giữa A và B. Lỗ thứ nhất được bao bởi chính vòng A; khoảng hở thứ hai được tạo bởi vị trí của hai vòng. Chúng có thể nối nhau trong hình nhìn thấy, nhưng không được chỉnh bằng cùng một cách. Dịch B sẽ thay khoảng hở giữa hai vòng mà chưa chắc thay hình dạng thật của lỗ A.

Các lỗ mở trong tạo hình cánh bướm là tư liệu quan sát đường biên khoảng rỗng; ảnh không chụp bài tập giấy này.

Ảnh cánh bướm giúp làm rõ việc tìm đường biên: lần quanh một ô mở và xem nó được bao ở đâu. Với vòng A, nếu sang Q thấy lỗ hẹp thành một khe, hãy nhìn hướng của mặt phẳng lỗ trước. Nó có thể đang gần nghiêng cạnh về phía mắt. Lỗ vẫn tồn tại trên vật, chỉ độ mở nhìn thấy giảm đi; không cần cắt rộng dải giấy để xử lý hiện tượng này.

Nếu ở P lỗ A bị phần thân C chắn, giữ hướng các vòng như lượt vừa chọn rồi dịch riêng tai C sang một bên. Chỉ dịch một ít, quan sát lại trước khi dịch tiếp. Đây là phương án thứ ba: sau bản song song và bản xoay hướng, bạn thay vị trí một chân. Để so được, không đồng thời bóp hẹp A hoặc làm C thấp hơn.

Quay lại Q và R sau mỗi lần dịch. Một lỗ vừa mở ở P có thể bị che hơn ở R; ghi đúng sự đánh đổi đó. Không cần mọi lỗ đều rõ từ mọi hướng. Hãy chọn hướng ưu tiên và giữ ít nhất một góc khác còn đọc được ba vòng riêng. Nếu chưa đạt, trở lại dấu chân cũ rồi thử hướng dịch khác, thay vì chỉnh liên tiếp đến mức quên mẫu ban đầu.

Dùng hai mặt giấy để lần theo đường dải

Khi ba chân đã có vị trí tương đối hợp lý, hãy kiểm tra hướng mặt giấy. Dùng dấu bút ở bước chuẩn bị để lần từ gốc A lên đỉnh rồi xuống phía gốc còn lại. Quan sát dấu ở những đoạn nhìn thấy, kết hợp xoay góc nhìn khi nó khuất. Việc một mặt không xuất hiện ở một hướng nhìn không đủ để kết luận dải đã bị xoắn.

Nếu muốn làm rõ hơn, thử riêng một vòng bằng giấy hai mặt khác màu, cùng kích thước với vòng cần so. Đặt nó vào đúng chân cũ và xem màu nào hiện trên từng đoạn cong. Ưu tiên giấy sẵn hai mặt hoặc một nét đánh dấu nhẹ; dán thêm nhiều lớp màu sẽ đổi độ cứng, khiến so sánh với mẫu trước kém rõ. Chưa cần phủ họa tiết hay trang trí từng vòng.

Mảng màu trên cánh bướm giúp phân biệt các dải cong; bài tập giấy chỉ mượn cách quan sát mặt và đường đi.

Trong ảnh cánh bướm có màu, các vùng cam, xanh và tím giúp mắt theo những đoạn cong khác nhau. Có thể mượn cách quan sát ấy khi đọc vòng giấy, nhưng ảnh không hướng dẫn sơn giấy hay chứng minh cấu tạo hai mặt. Với mẫu trên bàn, màu chỉ là dấu nhận diện. Nếu đuôi nối lệch hoặc tai bong, vẫn phải sửa mối nối trước khi nghĩ đến phần trang trí.

So vòng có đánh dấu với vòng một màu từ P và R. Giữ cách nào giúp bạn nhận ra đường đi liên tục, kể cả lúc hai vòng chồng lên nhau trong tầm nhìn. Nếu hai màu làm cụm quá vụn, trở lại một màu và giữ dấu nhỏ ở gần chân. Bài tập đã có ba chiều cao cùng nhiều hướng xoay; màu nên giúp đọc những thay đổi ấy thay vì tạo thêm một việc phải xử lý.

Sửa ba lỗi cụ thể và hoàn tất mẫu của bạn

Vòng xẹp hoặc cả cụm đọc thành một vách

Nếu A xẹp ngay khi buông, tách việc kiểm giấy khỏi việc bố trí. Xem mối nối đã giữ chưa, tai có phẳng không; sau đó thử một dải ngắn hơn từ cùng loại giấy. Làm được vòng nhỏ ổn rồi mới tăng chiều dài từng chút. Đừng dán hàng loạt băng lên phần cong để cứu mẫu, vì bạn sẽ khó biết vòng đứng nhờ giấy hay nhờ những chỗ đã gia cứng.

Nếu cả ba vòng đứng được nhưng nhìn như một vách, giữ kích thước và xử lý hướng. Trở lại A làm mốc, xoay tai B một ít rồi kiểm ở P. Sau đó mới quyết định có cần xoay C. Cụm mở hơn không nhất thiết cần nhiều khoảng cách hơn; đôi khi thay hướng một vòng đã tách được các đoạn trước đó trùng nhau trong tầm nhìn.

Lỗ chính bị che sau khi thêm vòng thấp

Nếu chỉ sau khi đặt C thì lỗ A mới khó thấy, thử nhấc C ra để xác nhận chỗ che. Đặt lại C với hướng cũ nhưng đổi vị trí chân, rồi so P, Q, R. Khi đã tìm được vị trí hợp, đánh dấu mép tai bằng bút nhẹ trước khi gắn chắc hơn. Gắn từng chân và kiểm lại để tránh vô tình xoay vòng trong lúc ép mối dán.

Cuối cùng, chụp mẫu từ ba vị trí đã đánh dấu hoặc vẽ lại các chân trên một mảnh giấy. Viết một câu cụ thể cho lựa chọn của mình, chẳng hạn “dịch chân C giúp lỗ A mở hơn ở P, còn ở Q hai vòng gần nhau hơn”. Giữ phương án xoay hướng hoặc phương án dịch chân tùy kết quả thực tế. Một mẫu hoàn tất có giá trị khi bạn chỉ ra được thao tác nào đã đổi hình, đồng thời vẫn giữ được ba vòng đứng trên bàn.

Muốn trao đổi thêm một ý tưởng tạo hình sau bài thử, bạn có thể xem Mô Hình Điêu Khắc và gửi thông tin qua trang liên hệ, gọi 0965536866 hoặc viết tới mohinhdieukhac@gmail.com.