Hiểu phù điêu và tượng khác nhau như thế nào để chọn cách kể chuyện
Muốn biết phù điêu và tượng khác nhau như thế nào, trước hết hãy xem hình có gắn liền với một mặt nền hay không. Ở phù điêu, người, vật hoặc hoa văn được tạo nổi trên nền và cùng nền tạo thành tác phẩm. Với tượng tròn, các bộ phận được tạo thành khối có mặt trước, bên và sau. Từ khác biệt này, hai hình thức cần cách bố trí, góc nhìn và ánh sáng khác nhau khi đưa vào không gian thực tế.
Từ “tượng” trong giao tiếp có thể được dùng khá rộng, nên bài viết lấy tượng tròn để so sánh với phù điêu. “Tròn” ở đây không có nghĩa tác phẩm phải có hình cầu hay đường nét tròn trịa. Cả tượng tròn và phù điêu đều thuộc điêu khắc, đều có chiều sâu thật. Các ảnh trong bài gồm hình nổi gắn với nền và hình khối trang trí đứng độc lập, giúp bạn đối chiếu những điểm khác nhau trước khi chọn phương án cho mình.
1. Phân biệt qua mối liên hệ giữa hình và nền
Theo Getty Art & Architecture Thesaurus, phù điêu có hình hoặc hoa văn gắn với nền, nổi khỏi nền ở những mức độ khác nhau. Có thể hình dung qua một bức phù điêu hoa sen: cánh hoa, lá và cá nhô lên, còn mặt nền nối các chi tiết thành cùng một bố cục. Mặt nền ấy là một phần của tác phẩm, khác với bức tường chỉ tình cờ nằm sau một bức tượng.
Tượng tròn có các bộ phận được tạo hình trong không gian, vì vậy khi đổi vị trí quan sát bạn có thể thấy thêm những mặt khác của cùng một khối. Một tượng đặt sát tường vẫn có thể là tượng tròn; cách kê không làm thay đổi loại hình của tác phẩm. Ngược lại, đem một tấm phù điêu đặt lên giá giữa phòng cũng không tách phần hình ra khỏi nền vốn có của nó.
Cách nhận diện nhanh khi chỉ có ảnh
Nếu chỉ có ảnh tham khảo, hãy tìm phần nền thuộc về chính tác phẩm và xem các hình nổi lên từ nền ấy như thế nào. Ảnh chụp cạnh thường giúp nhận ra mối liên hệ này rõ hơn ảnh chính diện. Khi ảnh quá sát hoặc không cho thấy mép tác phẩm, nên xin thêm góc nhìn trước khi kết luận. Cách làm này cũng giúp tránh nhầm tường phía sau với mặt nền của phù điêu.
Với biển trang trí hoặc các lớp cắt ghép, nên mô tả rõ hình đang được làm theo cách nào thay vì chỉ dựa vào độ dày để gọi tên. Có độ nổi chưa đủ để kết luận mọi hạng mục đều là phù điêu nghệ thuật. Khi đặt làm, bạn có thể gửi ảnh và nói rõ mình thích phần nào gắn nền, phần nào nhô ra. Người tạo hình sẽ có cơ sở trao đổi chính xác hơn dù bạn chưa quen thuật ngữ.
2. Phù điêu vẫn có chiều sâu thật
Phù điêu không phải hình phẳng được vẽ cho giống vật nổi. Nó có bề mặt và chiều sâu thật, nhưng độ nhô của các bộ phận được điều chỉnh theo bố cục trên nền. Chẳng hạn, một gương mặt có thể được làm nông hơn chiều sâu của đầu người thật mà nhìn từ phía trước vẫn cho cảm giác đầy đặn. Người tạo hình lựa chọn độ nổi để diễn tả hình ảnh, thay vì làm mọi bộ phận sâu giống hệt một tượng đứng độc lập.
Bài American Relief Sculpture của The Metropolitan Museum of Art phân biệt phù điêu cao và phù điêu thấp theo mức độ nổi, đồng thời cho biết một bố cục có thể dùng nhiều mức nổi khác nhau. Trong cùng một tác phẩm, hình chính có thể nhô rõ hơn còn chi tiết phía sau được làm nông hơn. Vì vậy, không nên tự chọn một con số chiều dày để phân loại tất cả phù điêu; cần xem cả cách sắp xếp hình với nền.
Phù điêu cao có trở thành tượng tròn không?
Ở phù điêu cao, một số bộ phận có thể nhô ra rất rõ, thậm chí gần tách khỏi nền, trong khi bố cục chung vẫn gắn với nền. National Gallery, London mô tả phù điêu cao là dạng hình được làm nổi gần như trọn khối. Khi phân biệt, nên xem cả tác phẩm thay vì chỉ nhìn một cánh tay hoặc một gương mặt nhô ra. Chính mối liên hệ chung với nền giúp làm rõ hình thức đang quan sát.
Tượng tròn cũng có thể được làm mỏng, giản lược hoặc có những mặt phẳng lớn. Các đặc điểm ấy không tự biến nó thành phù điêu. Chẳng hạn, một nhân vật cách điệu có thân hẹp vẫn có thể được tạo hình độc lập với mặt trước, bên và sau. Độ dày là một đặc điểm cần xem, nhưng không thể dùng riêng đặc điểm đó để xác định loại hình.
3. Một hướng nhìn chủ đạo và nhiều hướng quan sát
Phù điêu thường được bố trí để nhìn chủ yếu từ phía trước. Các lớp gần xa và những phần che lên nhau được sắp xếp theo hướng nhìn này. Khi nhìn quá lệch, hình có thể bị ngắn lại hoặc một chi tiết che mất chi tiết khác. Vì vậy, trước khi đặt phù điêu vào sảnh hay hành lang, cần xem khách có chỗ đứng đối diện để quan sát hay chỉ đi ngang qua sát bên.
Tượng tròn cho phép quan sát hình khối từ nhiều phía, nhưng không phải tác phẩm nào cũng được đặt ở nơi khách có thể đi vòng quanh. Tượng trong hốc tường vẫn có thể tập trung vào mặt chính. Dù vậy, các phần lộ ra khi khách đi tới từ bên trái hoặc bên phải cũng cần được xem. Bản phối cảnh chỉ thể hiện một góc đẹp sẽ chưa đủ để đánh giá những hướng tiếp cận thực tế.
Xem khách đi tới và dừng lại ở đâu
Giả sử khách bước từ cửa vào một sảnh dài và nhìn tác phẩm ở cuối sảnh. Khi đó, mặt chính cần thể hiện rõ nội dung từ hướng đi tới. Nếu vị trí nằm ở nơi giao nhau của nhiều hành lang, một hình khối độc lập có thể được quan sát từ nhiều phía khác nhau. Đây là tình huống cần thử theo mặt bằng cụ thể, không có nghĩa tượng tròn luôn phù hợp hơn ở mọi sảnh rộng.
Khi chủ đề có nhiều nhân vật, cần xem từ mỗi hướng người ta có hiểu được họ đang làm gì cùng nhau hay không. Phù điêu có thể sắp xếp các nhân vật trên cùng nền để người xem theo dõi từng cảnh. Với nhóm tượng tròn, nội dung có thể hiện ra dần khi khách đổi vị trí. Lựa chọn phụ thuộc vào cách bạn muốn giới thiệu câu chuyện và thời gian, khoảng trống mà khách có để quan sát.
4. Ánh sáng làm rõ hoặc che mất chiều sâu
Ánh sáng chiếu xiên thường làm độ nổi dễ thấy hơn nhờ bóng đổ ở các lớp hình. Nếu ánh sáng chiếu gần như thẳng từ phía trước, một phù điêu nông có thể trông khá phẳng trên ảnh. Ngược lại, bóng quá đậm có thể che những chi tiết nhỏ. Khi chọn mẫu, nên xem ảnh trong nhiều điều kiện hoặc đề nghị kiểm tra tại vị trí dự kiến, thay vì đánh giá chỉ qua một ảnh có ánh sáng đẹp.
Với tượng tròn, các mặt quay theo hướng khác nhau sẽ nhận ánh sáng khác nhau. Gương mặt hoặc một cử chỉ rõ vào buổi sáng có thể khó thấy hơn khi đổi hướng nắng hay cách chiếu đèn. Cần xem điều kiện ánh sáng thường gặp ở nơi đặt tượng và những phía khách hay nhìn. Nếu dự án cần thiết kế chiếu sáng riêng, phương án đó nên được người có chuyên môn kiểm tra.
Phân biệt chiều sâu thật với hiệu ứng trên ảnh
Một hình in có bóng vẽ sẵn có thể trông nổi trên màn hình, nhưng không vì vậy trở thành phù điêu. Một tấm phù điêu chụp ánh sáng phẳng cũng không mất đi chiều sâu thật. Khi so sánh phương án, nên yêu cầu ảnh hoặc mẫu thể hiện phần cạnh, điểm chuyển lớp và bóng trong điều kiện có thể đối chiếu.
Khi gửi ảnh để đặt làm, cũng cần ghi đúng điều đang tham khảo. Một mô hình đứng trước tường chưa phải là “tranh phù điêu”; bức tường đó có thể chỉ là cảnh phía sau. Nói rõ bạn thích dáng nhân vật, cách gắn hình với nền hay hiệu ứng bóng đổ sẽ giúp người tạo hình hiểu đúng mong muốn, tránh triển khai nhầm hình thức chỉ vì tên gọi trong chú thích.
5. Tính cả chỗ đặt tác phẩm và khoảng trống để xem
Phù điêu có thể tận dụng mặt tường, nhưng vẫn cần khoảng trống cho phần nhô ra và cho người xem đứng phía trước. Ở hành lang hẹp, những chi tiết nhô nhiều có thể ảnh hưởng đến lối đi hoặc dễ bị va chạm. Cần xem hiện trạng tường, vật cản và đường di chuyển trước khi quyết định bố trí. Cách gắn và điều kiện lắp đặt phải được đánh giá riêng, không thể suy ra rằng cứ là phù điêu thì luôn nhẹ hoặc dễ thi công.
Với tượng tròn, diện tích chân đế chỉ là một phần của khoảng chỗ cần dành. Tay, cánh hoặc phụ kiện có thể vươn ra ngoài đế, nên cần xem kích thước bao quát cả những bộ phận này. Một tượng thấp nhưng dang cánh rộng có thể chiếm lối đi nhiều hơn một dáng cao và hẹp. Bản vẽ mặt bằng kết hợp các góc nhìn giúp hình dung rõ chỗ đặt và khoảng trống cần giữ quanh tác phẩm.
Không lấy hình thức làm kết luận về chi phí
Không thể kết luận chi phí chỉ dựa vào việc chọn phù điêu hay tượng tròn. Một phù điêu nhiều lớp và chi tiết có thể đòi hỏi cách làm khác hẳn một tượng được giản lược. Vật liệu, độ nổi, số phần phải chế tác, bề mặt nền và điều kiện lắp đặt đều ảnh hưởng đến phạm vi công việc. Muốn so sánh hai đề xuất, trước hết cần làm rõ chúng có cùng nội dung và yêu cầu sử dụng hay không.
Chuyên mục mô hình composite trên website chính giới thiệu những hạng mục tạo hình khác nhau. Có thể dùng các công trình công bố làm bối cảnh đặt câu hỏi về quy mô và sử dụng, nhưng không dùng ảnh một hạng mục để suy ra cấu tạo của phương án khác chưa được thiết kế.
6. Chọn cách kể chuyện trước khi chọn hình thức
Phù điêu phù hợp với cách sắp xếp nhiều cảnh hoặc nhiều nhân vật trong một khung nhìn chung. Người xem có thể theo câu chuyện từ trái sang phải, từ dưới lên trên hoặc xoay quanh một hình chính. Để nội dung dễ hiểu, cần xác định cảnh nào quan trọng nhất và chi tiết nào chỉ bổ sung. Nếu mọi chỗ đều dày đặc hình ảnh với độ nổi bật ngang nhau, người xem sẽ khó biết nên nhìn vào đâu trước.
Tượng tròn có thể tập trung vào một nhân vật, một động tác hoặc sự tương tác giữa vài nhân vật. Khi đổi vị trí, người xem thấy thêm nét mặt, bàn tay hoặc phụ kiện trước đó bị che. Những chi tiết này có thể bổ sung cho nội dung chính. Tuy nhiên, nếu một thông tin bắt buộc phải được nhận ra ngay, không nên để nó chỉ xuất hiện ở phía mà ít người có thể tới xem.
Một chủ đề, hai cách triển khai giả định
Với chủ đề nghề làm vườn, phương án phù điêu có thể đặt nhân vật, cây và dụng cụ trong một bố cục gắn nền, dùng các lớp để phân biệt gần xa. Phương án tượng tròn có thể tập trung vào một người đang chăm cây, để cử chỉ và quan hệ giữa người với chậu cây trở thành trọng tâm. Hai cách chọn lọc nội dung khác nhau dù bắt đầu từ cùng chủ đề.
Với cùng chủ đề làm vườn, một chuỗi cảnh gieo hạt, chăm cây và thu hoạch sẽ cần cách sắp xếp khác với hình một người đang chăm chậu cây. Trường hợp đầu nên ưu tiên trình tự dễ theo dõi; trường hợp sau có thể tập trung vào dáng người và động tác. Từ nội dung cụ thể đó, hãy thử cách thể hiện bằng phù điêu hoặc tượng tròn rồi đối chiếu với nơi đặt, thay vì chọn loại hình chỉ vì tên gọi quen thuộc.
7. Khi phù điêu và tượng cùng xuất hiện
Một không gian có thể kết hợp phù điêu phía sau với tượng độc lập phía trước. Khi đó, cần xác định phần nào người xem nên chú ý trước và phần nào làm rõ thêm nội dung. Nếu cả nền và tượng đều quá nhiều chi tiết, chúng có thể che lấp hoặc làm nhau kém nổi bật. Hãy xem hai phần trong cùng bản phối cảnh, cùng tầm nhìn của khách, thay vì duyệt riêng từng hạng mục.
Trong phương án kết hợp, tránh tạo hình chồng lấp không chủ đích. Ví dụ giả định, đầu tượng phía trước có thể che đúng nhân vật chính trên nền khi nhìn từ lối vào. Vấn đề này không nằm ở chất lượng từng hạng mục riêng lẻ. Có thể cần đổi vị trí, giảm một chi tiết hoặc điều chỉnh điểm nhìn dự kiến để thông điệp rõ hơn.
Nếu muốn tìm hiểu thêm một cách triển khai bố cục trang trí, bạn có thể tham khảo thông tin mô hình mút xốp. Khi trao đổi, nên nói rõ bạn cần hình gắn với nền hay khối đứng độc lập, và người xem sẽ tiếp cận từ đâu. Tên chủ đề thôi chưa đủ để xác định hình thức cần làm; phương án vật liệu và chế tác vẫn phải được xem theo yêu cầu thực tế.
Cách mô tả ý tưởng khi chưa chắc tên loại hình
Bạn không cần phân loại thật chính xác mọi ảnh tham khảo trước khi trao đổi với người tạo hình. Có thể bắt đầu bằng cách mô tả: muốn giữ một mặt nền chung, muốn nhân vật nhô ra ở mức nào và muốn nhìn tác phẩm từ những phía nào. Nếu vẫn phân vân, hãy xin một góc nhìn bên cạnh để xem phần nào gắn nền, phần nào đứng riêng. Những thông tin cụ thể này giúp làm rõ ý tưởng hơn là tranh luận chỉ về tên gọi.
Trên ảnh tham khảo, có thể đánh dấu phần nền, chi tiết nổi và hướng khách thường nhìn. Nếu thích một tượng tròn, hãy chỉ rõ những mặt cần được thể hiện trong phương án. Ghi thêm điều mình thích ở bố cục, chẳng hạn nhiều cảnh nối tiếp nhau hay một nhân vật nổi bật, sẽ giúp người thiết kế hiểu mục đích. Ảnh khi đó là căn cứ trao đổi, không mặc nhiên là yêu cầu sao chép toàn bộ tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp khi phân biệt phù điêu và tượng
Phù điêu có phải là hình hai chiều không?
Không. Phù điêu có chiều sâu thật, dù độ nổi có thể nhỏ. Điểm đặc trưng là hình gắn với nền và thường được bố trí để nhìn chủ yếu từ phía trước.
Tượng đặt sát tường có thành phù điêu không?
Không. Cần xem cấu trúc của tác phẩm, không chỉ vị trí kê. Một khối tượng độc lập vẫn có thể là tượng tròn dù người xem không được đi vòng quanh trong cách trưng bày hiện tại.
Phù điêu có chỉ dùng để trang trí kiến trúc không?
Không. Phù điêu có thể gắn với kiến trúc hoặc tồn tại như một tác phẩm riêng. Quyết định bố trí cần dựa vào mặt nền, cách quan sát và nội dung muốn thể hiện.
Làm sao trao đổi khi chưa biết nên chọn loại nào?
Gửi chủ đề, ảnh hiện trạng và mô tả cách người xem tiếp cận. Yêu cầu phác thảo hai hướng nếu cần, rồi so sánh cách mỗi hướng tổ chức câu chuyện, chiều sâu và không gian sử dụng.
Tóm lại, điểm khác nhau cốt lõi nằm ở cách hình khối gắn với nền và cách người xem quan sát tác phẩm. Từ đó mới cân nhắc độ nổi, ánh sáng, chỗ đặt và nội dung cần thể hiện. Khi những điều này đã rõ, bạn sẽ dễ chọn giữa phù điêu, tượng tròn hoặc một bố cục kết hợp phù hợp với không gian.
Chọn hình thức phù hợp với câu chuyện của bạn
Muốn phát triển ý tưởng từ mặt nền hoặc từ khối tượng độc lập, hãy trao đổi qua website Mô Hình Điêu Khắc, gọi 0965536866 hoặc gửi email mohinhdieukhac@gmail.com. Ảnh không gian và nội dung chính cần thể hiện sẽ giúp làm rõ phương án trước khi đi vào chi tiết.
Nhận xét
Đăng nhận xét