Các loại phù điêu: phân biệt theo độ nổi và cách tổ chức mặt nền
Khi tìm các loại phù điêu, người xem thường gặp một danh sách trộn nhiều cách gọi: phù điêu thấp, phù điêu cao, hoa sen, phong cảnh, thạch cao hoặc composite. Những tên này không cùng trả lời một câu hỏi. Có tên nói về độ nổi, có tên chỉ chủ đề, có tên chỉ vật liệu. Tách chúng ra giúp bạn hiểu mình đang thích điều gì ở hình tham khảo và mô tả phương án muốn làm mà không bị lệ thuộc vào một nhãn gọi chung.
Cách đọc hữu ích là đi từ hình với mặt nền, sau đó đến cách tổ chức các lớp, rồi mới xem chủ đề và chất liệu. Bài viết tập trung vào việc phân biệt ngôn ngữ tạo hình để dùng trong trao đổi thiết kế. Các ví dụ là tình huống minh họa; ảnh tham khảo không được dùng để đo độ sâu chính xác, xác định vật liệu hoặc xác nhận một công trình đã hoàn thành.
Tách các cách phân loại để tránh gọi lẫn
Hãy lấy ví dụ một mảng sen trắng đặt trên tường. “Sen” cho biết nội dung được thể hiện. “Trắng” mô tả diện mạo nhìn thấy. “Nổi thấp” nói đến mức nhô của hình so với nền. Nếu có tài liệu xác nhận thạch cao, đó mới là thông tin vật liệu. Một tác phẩm có thể mang đồng thời các đặc điểm ấy. Vì vậy, việc chọn giữa “phù điêu sen” và “phù điêu thấp” không phải chọn một trong hai loại đối lập.
Khi xem một danh mục, nên ghi nhận theo từng nhóm thông tin. Trước tiên hỏi hình nổi nhẹ hay có phần vươn mạnh khỏi nền. Tiếp theo xem bố cục nằm trong một khung hay lan thành nhiều cụm. Sau đó mới ghi chủ đề, màu và vật liệu đã được xác minh. Cách ghi này không cần bảng biểu phức tạp; vài dòng tách bạch đã đủ để người thiết kế hiểu điểm nào là mong muốn chính, điểm nào chỉ là lựa chọn có thể thay đổi.
Các tên như “tranh phù điêu 3D” trên thị trường thường nhấn mạnh cảm giác có chiều sâu, nhưng chưa cho biết cấu trúc cụ thể. Khi gặp cách gọi rộng ấy, hãy xem mặt nghiêng, phần mép và những lớp chồng lên nhau. Nếu mới có một ảnh chính diện, có thể tạm mô tả “hình chính nhô rõ, nền phía sau nông” thay vì đoán một loại theo cảm giác. Một mô tả có giới hạn rõ ràng vẫn hữu ích hơn một tên gọi rất chắc nhưng sai.
Mục đích phân loại cũng cần được giữ vừa đủ. Người chọn trang trí không nhất thiết phải xác định mọi thuật ngữ lịch sử nghệ thuật trước khi trao đổi. Điều quan trọng là tránh dùng cùng một từ cho hai yêu cầu khác nhau. Khi hai bên đã thống nhất cách hiểu, hãy chuyển sang hình phác, góc nhìn và mẫu, bởi những thứ đó mô tả tác phẩm cụ thể tốt hơn một danh sách tên gọi dài.
Phù điêu thấp tạo chiều sâu trong một khoảng nông
Getty Art & Architecture Thesaurus mô tả bas-relief, hay low relief, là điêu khắc thực hiện với độ nổi tương đối nông. Điểm cốt lõi là sự nổi nhẹ so với nền, không phải việc tác phẩm nhỏ hay ít chi tiết. Một bức có rất nhiều nhân vật vẫn có thể xử lý theo hướng này, còn một hình duy nhất cũng có thể nổi mạnh. Không nên dùng số lượng họa tiết để suy ra mức độ nổi.
Để hình dung, hãy nghĩ đến một chiếc lá được làm nổi nhẹ trên mặt tường. Mép lá và gân chính vẫn giúp nhận ra hình, trong khi phần giữa chuyển dần về nền. Người tạo hình phải lựa chọn những đường chuyển quan trọng để mắt hiểu được thể tích trong khoảng sâu hạn chế. Đây là bài toán về cách diễn đạt hình; làm nông không có nghĩa chỉ lấy một hình vẽ rồi đẩy đều mọi chỗ lên cùng một mức.
Trong bố cục phong cảnh, phần xa có thể được gợi bằng lớp rất nhẹ, còn tiền cảnh rõ hơn một chút. Sự khác biệt có thể nhỏ về mặt vật lý nhưng vẫn tạo thứ tự khi ánh sáng phù hợp. Về thiết kế, hướng này đáng cân nhắc khi muốn mặt tường giữ cảm giác liền mạch, hoặc khi chủ đề cần nhiều thông tin nhưng không muốn mọi hình đều tách mạnh ra phía trước. Hiệu quả thực tế vẫn cần thử ở cự ly nhìn dự kiến.
Điểm nên kiểm tra trên mẫu là các lớp có còn phân biệt được khi đứng lùi lại hay không. Nếu chỉ đẹp khi chụp sát, những gân và rãnh nhỏ có thể không thực hiện được nhiệm vụ trong căn phòng thật. Có thể bớt chi tiết và nhấn đường bao thay vì tăng độ sâu toàn bộ. Với phù điêu thấp, việc chọn thông tin nào giữ lại thường quan trọng hơn cố làm mọi thứ thật nhỏ và thật nhiều.
Phù điêu cao nhấn vào khối và sự che khuất
National Gallery giải thích phù điêu cao qua những hình được tạo gần như khối tròn hoàn chỉnh nhưng vẫn thuộc tác phẩm phù điêu. Khi quan sát dạng này, người xem dễ thấy một bộ phận vươn ra, phần khác bị che phía sau và bóng đổ góp phần tách các lớp. Không nên biến mô tả ấy thành một ngưỡng độ dày áp dụng cho mọi thiết kế. Tỷ lệ giữa hình, nền và tổng thể vẫn cần được nhìn trong từng tác phẩm.
Một ví dụ giả định là cụm ngựa đang chuyển động. Phần đầu hoặc vai gần người xem có thể được nhấn khối mạnh hơn thân phía sau, nhờ đó tạo cảm giác tiến về trước. Nếu tất cả các con ngựa đều nhô ra như nhau và đặt ngang hàng, hiệu ứng ấy có thể yếu đi. Vì vậy, mức nổi cao chỉ là phương tiện; bố cục chồng lớp và hướng chuyển động mới quyết định cách người xem đọc toàn cảnh.
Dạng nổi cao cũng khiến góc nhìn xiên trở nên đáng chú ý. Một chi tiết rõ ở chính diện có thể che mất phần bên cạnh khi nhìn từ cửa hoặc từ lối đi. Khi duyệt, nên xem vị trí người xem thực sự đến gần tác phẩm, thay vì chỉ dùng một ảnh đối diện lý tưởng. Nếu mảng đặt ở nơi khách chủ yếu đi ngang, phần khối cần được cân nhắc theo hướng ấy để không biến thành một vùng lồi khó nhận ra chủ đề.
Những phần nhô mạnh còn đặt ra câu hỏi về cấu tạo, bảo vệ và cách lắp, nhưng tên “phù điêu cao” không tự cho câu trả lời kỹ thuật. Người tạo hình cần phối hợp với đơn vị thi công theo kích thước, vật liệu và hiện trạng cụ thể. Người mua có thể yêu cầu bản thể hiện mặt bên và phần vượt ra ngoài nền để hiểu phạm vi, còn liên kết và khả năng chịu tác động cần được người có chuyên môn đánh giá.
Phần chìm và mảng âm cần được nhìn đúng quan hệ với nền
Ở phù điêu chìm, hình được tổ chức trong vùng thấp hơn bề mặt xung quanh. The Met mô tả chạm chìm ở Đền Dendur bằng việc hình được khắc vào đá trong khi nền ngoài vẫn phẳng. Đây là một ví dụ giúp nhận diện quan hệ giữa đường hình và mặt nền. Nó không có nghĩa mọi đường rãnh trên một tấm trang trí đều đủ để xác định toàn bộ tác phẩm là phù điêu chìm.
Trong thiết kế ngày nay, từ “mảng âm” còn có thể được dùng đơn giản để chỉ một vùng lõm hoặc một khoảng khoét trong bố cục. Vì cách dùng rộng, khi trao đổi nên chỉ rõ phần nào thấp hơn phần nào. Chẳng hạn, đường bao lá được rạch chìm, nhưng thân lá vẫn nổi; hoặc một vòng tròn được hạ xuống trong khi dải cong bên cạnh nhô lên. Diễn đạt từng quan hệ sẽ tránh việc người thực hiện đảo ngược phần cần nổi và phần cần lõm.
Hình âm và hình nổi có thể phối hợp để tạo nhịp. Với một biểu tượng, vùng lõm có thể làm điểm nghỉ giữa các khối; với một đường sóng, rãnh có thể phân cách hai bề mặt. Tuy nhiên, rãnh càng nhiều không tự làm hình rõ hơn. Nếu các đường nhỏ tụ lại, bóng tối có thể gom thành mảng dày. Nên xem mẫu dưới ánh sáng thực tế để quyết định đường nào cần giữ và đường nào chỉ làm tăng sự rối mắt.
Khi nhìn ảnh, màu sơn tối cũng dễ bị hiểu nhầm là một hốc sâu. Một vùng sáng có thể là ánh phản chiếu chứ chưa chắc là đỉnh khối. Vì thế, ảnh nhiều màu hoặc có ánh sáng kịch tính cần được đọc thận trọng. Một ảnh không màu, một góc nghiêng hoặc mẫu nhỏ có thể bổ sung thông tin, nhưng nếu vẫn chưa thấy rõ thì nên hỏi thay vì tự xác định cấu trúc từ sắc độ.
Một mặt nổi có thể chứa nhiều cấp độ
Không phải tác phẩm nào cũng nằm gọn trong một lựa chọn thấp hoặc cao. Một bố cục có thể dùng hình chính nổi mạnh, chi tiết phụ nông hơn và các đường chìm để phân cách. Trong trường hợp này, cách mô tả từng vùng thường hữu ích hơn cố gắn một tên cho toàn bộ. Khi gửi yêu cầu, có thể khoanh phần cần nhấn, phần muốn dịu lại và vùng cần giữ phẳng để người tạo hình hiểu thứ tự thị giác.
Hãy hình dung một mảng phong cảnh có núi xa, cây gần và dòng nước chạy qua. Nếu núi xa cũng được nhấn khối mạnh như cây trước mặt, cảm giác khoảng cách có thể bị đảo lộn. Nếu dòng nước quá sâu hoặc quá nhiều nét, nó có thể trở thành điểm gây chú ý hơn chủ thể dự định. Thử giảm hoặc tăng từng nhóm giúp tìm được quan hệ hợp lý mà không phải đổi toàn bộ chủ đề.
Ở một mảng trừu tượng, không có tên đồ vật để giúp người xem nhận diện, nên quan hệ giữa các mức nổi càng cần rõ. Một vòng tròn nông, một dải cong cao và nền phẳng có thể tạo bố cục dễ đọc nếu chúng có vai trò khác nhau. Khi cả ba cùng tranh sự chú ý bằng nhiều đường phụ và hiệu ứng màu, người xem có thể không biết bắt đầu từ đâu. Điều này là câu hỏi bố cục, không phải ưu thế mặc định của một loại vật liệu.
Nếu muốn tìm thêm ví dụ về cách triển khai hình khối, có thể tham khảo các phương án mô hình composite rồi tách riêng phần tạo hình yêu thích. Đừng lấy tên vật liệu trên trang tham khảo để thay cho mô tả độ nổi. Cùng một ý tưởng nhiều lớp có thể cần giải pháp khác nhau khi chuyển sang kích thước, vị trí hoặc yêu cầu sử dụng khác.
Nền phẳng, nền cong và cụm rời làm thay đổi cách đọc
Ngoài mức nổi, mặt nền cũng đáng được mô tả. Với nền phẳng, người xem dễ so sánh các lớp với một mặt chuẩn. Với nền cong, hướng của từng vùng thay đổi theo bề mặt; một chi tiết gần mép có thể quay dần khỏi người xem. Đây là cách phân nhóm theo bố trí phục vụ trao đổi thiết kế, không phải một hệ phân loại lịch sử nghệ thuật thay thế cho thuật ngữ thấp, cao hoặc chìm.
Một dải nổi chạy trên cột cong cần được xem từ nhiều vị trí dọc đường đi. Mẫu đẹp ở ảnh trải phẳng có thể bị chia vụn khi một phần quay khuất. Vì vậy, cần phân biệt hình xem trên bản phẳng với hình sẽ xuất hiện trên bề mặt thực. Các điểm nhận diện chính nên được kiểm tra ở những hướng mà người xem thường gặp, thay vì chỉ ở góc chụp rộng cho thấy gần như toàn bộ mẫu cùng lúc.
Với các cụm rời trên tường, khoảng trống giữa cụm trở thành một phần của bố cục. Một nhóm lá nằm sát nhau tạo cảm giác tụ; cùng nhóm ấy tách xa hơn có thể giống những vật trang trí độc lập. Nếu mục đích là một bức tranh liên tục, cần giữ mối liên hệ qua hướng nhìn, đường chuyển hoặc tỷ lệ. Nếu chủ đích là những điểm nhấn rải, cần nói rõ điều đó để khoảng trống không bị hiểu là thiếu chi tiết.
Trong bố trí trang trí sự kiện, mặt nền còn thường đi cùng chữ, logo và vị trí khách đứng chụp. Phân loại theo độ nổi chỉ giải quyết một phần. Người thiết kế cần biết vùng nào phải đọc được trong ảnh và phần nào có thể đóng vai trò phụ. Một mảng nổi đẹp khi đứng riêng chưa chắc phù hợp nếu che chữ hoặc tạo bóng rối ở vùng quan trọng.
Dùng cách phân loại để viết một yêu cầu thiết kế
Sau khi phân biệt các lớp thông tin, hãy thử mô tả phương án bằng một câu có cấu trúc rõ. Ví dụ: mảng phong cảnh trên nền phẳng, cây tiền cảnh nổi rõ hơn núi xa, đường nước nông, bố cục gọn trong khung chữ nhật. Câu này cho người thực hiện nhiều thông tin hơn yêu cầu “làm phù điêu 3D đẹp”. Nó cũng để mở lựa chọn vật liệu cho bước đánh giá phù hợp với hiện trạng.
Nếu muốn phối nhiều cách xử lý, có thể gửi hình tham khảo kèm chú giải riêng từng ảnh. Một ảnh được chọn vì độ nổi, ảnh khác vì cách để nền, ảnh còn lại vì màu. Đừng để bên thiết kế phải đoán rằng mọi yếu tố của tất cả ảnh đều cần đưa vào cùng một tác phẩm. Việc giới hạn lý do chọn ảnh giúp ý tưởng tập trung và tránh một bản tổng hợp có quá nhiều chi tiết không liên quan.
Trong lúc duyệt, nên quay lại ba câu hỏi: người xem nhận ra điều gì đầu tiên, các lớp có đúng thứ tự mong muốn không, và tác phẩm có giữ được ý đó ở vị trí thật không? Nếu câu trả lời chưa rõ, hãy sửa quan hệ giữa hình và nền trước khi thêm màu hoặc chi tiết. Tên loại hình giúp bắt đầu cuộc trao đổi; chất lượng của quyết định nằm ở cách những lựa chọn ấy phục vụ cùng một ý tưởng cụ thể.
Trao đổi phương án phù điêu
Bạn có thể gửi ảnh vị trí, kích thước dự kiến và hình tham khảo đến Mô Hình Điêu Khắc để trao đổi hướng triển khai. Điện thoại: 0965536866. Email: mohinhdieukhac@gmail.com.
Nhận xét
Đăng nhận xét